Artikelen

Wie zijn wortels vernietigt kan niet groeien

Eerder deze week kreeg ik een artikel onder ogen in de Volkskrant. De strekking van het artikel was duidelijk: er is meer dan genoeg geld in het onderwijs, het wordt alleen besteed aan dure managementlagen en aan bijna onbetaalbare bestuurssystemen. Het verbaasde mij niet omdat ik al heel lang het gevoel heb dat in een aantal sectoren geld verkeerd wordt ingezet. De standaard roep om steeds maar meer middelen verhult dat er meer aan de hand is dan de behoefte aan meer geld. Geld verdwijnt in mechanismen die uiteindelijk niet rendabel zijn.

“Er is meer dan genoeg geld in het onderwijs, het wordt alleen besteed aan dure managementlagen en aan bijna onbetaalbare bestuurssystemen.”

Natuurlijk is leiding nodig en ik heb voldoende kennis van die sector om te weten dat er ook bestuurd moet worden, maar de overmaat van dat soort mechanismen gaat ten koste van waar het werkelijk om gaat: het primaire proces staat onder druk omdat in andere processen teveel tijd en geld gestoken wordt. Naast het geld dat daaraan opgaat, zien we ook in veel sectoren dat er geld verdwijnt naar externe ondersteuning. Ik heb er geen probleem mee dat organisaties externe specialisten inhuren, per slot van rekening verdien ik daar ook mijn boterham mee. Mensen die verantwoordelijkheid claimen te hebben, laten zich in die verantwoordelijkheid vaak en graag ondersteunen door externen, of misschien verschuilen zij zich wel achter die ‘externe’ adviezen omdat zij bang zijn om hun verantwoordelijkheid te nemen en daarop aangesproken te worden.

Nederland erodeert

Dit bericht in de Volkskrant, de aankondiging van het faillissement van een aantal ziekenhuizen en het gesleep met patiënten daarna brachten mij tot de conclusie dat Nederland erodeert. Met toenemende verbazing zie ik hoe ons land in verval is geraakt en dan heb ik het niet over de natuur of over de multiculturele samenstelling van ons land. Met dat laatste zit het wel goed. We hebben nog wel wat te doen op het gebied van integratie maar ik zie daar toch een toenemende acceptatie van onze diversiteit ontstaan en het is fijn om waar te nemen dat we in vreedzame co-existentie samen kunnen leven. De werkelijke erosie tast de wortels van onze welvaartsstaat en sociale cohesie aan.

In de zorg ligt de oorzaak niet alleen bij slecht leiderschap, maar vooral bij het feit dat verzekeringsmaatschappijen schijnen te bepalen wat er binnen de muren van een ziekenhuis kan en mag plaatsvinden, in plaats van ziekenhuisdirecties.

Tien jaar geleden werd ‘marktwerking’ in de zorg aangekondigd. De kosten van een verzekering zouden lager worden door de marktwerking, het aanbod zou worden vergroot, de kwaliteit zou er aanzienlijk op vooruitgaan. De feiten liegen er niet om: de premies en vooral het eigen risico zijn fors gestegen terwijl daarnaast het basispakket ook nog eens aanzienlijk is afgeroomd.

“In de zorg ligt de oorzaak niet alleen bij slecht leiderschap, maar vooral bij het feit dat verzekeringsmaatschappijen schijnen te bepalen wat er binnen de muren van een ziekenhuis kan en mag plaatsvinden, in plaats van ziekenhuisdirecties.”

Marktwerking heeft alleen maar bijgedragen aan een duurdere zorg, in tegenstelling tot de verwachtingen. Dit komt doordat ziekenhuizen en specialisten financieel gebaat zijn bij zoveel mogelijk patiënten, behandelingen en onderzoeken, terwijl dat niet altijd nodig is. Volgens bronnen bedraagt de verspilling in de zorg een slordige 10 miljard euro per jaar. De financiële zorgen en het aantrekkelijke ‘meerwerk’ vragen om leiderschap, maar de zorg als voorziening in een basisbehoefte, vraagt om beleid waarbij zeker gesteld wordt dat die voorziening er is en waarbij niet de verzekeringen de dienst uitmaken.

Als ziekenhuizen omvallen, zorg wegvalt en er zoveel geld verspild wordt (en dat gebeurt niet alleen in de primaire zorg maar in bijna alle subsectoren van de zorg), dan is er iets mis met het systeem. Als scholen te duur worden en er te veel geld wordt uitgegeven aan zaken die niets met het primaire proces te maken hebben, dan is er iets mis met het systeem. Als banken met miljarden gered worden als deze dreigen om te vallen en burgers bij voortduring moeten inleveren of amper mee kunnen genieten van onze stijgende welvaart, dan is er iets mis met het systeem.

Er ligt hier een taak van de overheid die de overheid kennelijk niet ziet en/of negeert en niet op wil pakken. Enerzijds het voorkomen dat instellingen omvallen maar bovenal het in de hand houden van overvragende en onderbetalende verzekeraars, bestuurders, beheerders die hun geld liever lijken te steken in hoge salarissen voor hun eigen top en in dure gebouwen.

Basisbehoeftes

Het jammere is dat het zich niet beperkt tot deze sectoren alleen en dat is ook het bewijs van een eroderend Nederland. Bij het laatste regeerakkoord is afgesproken om de btw op drinkwater te verhogen van 6 naar 9%. Alweer een basisvoorziening die je (financieel) toegankelijk moet houden voor de burger. Misschien lijkt 3% BTW niet zo veel, maar voor sommigen is het weer een extra kostenpost waarop je niet kunt bezuinigen. Water is een noodzakelijke basisvoorziening. In het algemeen is het onjuist dat nutsbedrijven zijn geprivatiseerd terwijl de voorzieningen in het netwerk alleen maar afnemen. Als ik elektriciteit wil, sta ik niet te trappelen om welke sportclub dan ook financieel te ondersteunen. Zeker niet als deze clubs salarissen aan hun ‘professionals’ betalen waar zelfs bankdirecteuren nog jaloers op zijn.

Heel veel taken die vroeger bij de overheid lagen, vanuit hun opdracht de burgers in hun basisbehoeftes te voorzien, zijn inmiddels geprivatiseerd en weggeschoven naar partijen die totaal andere belangen hebben dan de burger te voorzien in hun basisbehoeftes.

“Als ik elektriciteit wil, sta ik niet te trappelen om welke sportclub dan ook financieel te ondersteunen. Zeker niet als deze clubs salarissen aan hun ‘professionals’ betalen waar zelfs bankdirecteuren nog jaloers op zijn.”

Nu zou je denken dat door het verschuiven van die activiteiten van de overheid naar de markt, het overheidsbestel goedkoper is geworden. Het tegendeel is waar: het ambtenarenapparaat is alleen maar verder gegroeid, de kosten van de overheid nemen hand over hand toe, nog los van de kosten van alle externen die de overheid daarnaast inhuurt. In 2016 was dat maar liefst 2,6 miljard euro extra. Als er al voor Sinterklaas gespeeld wordt dan gaan de cadeautjes niet naar de burgers. Ook al is de afschaffing van de dividendbelasting op het nippertje teruggedraaid, de vrijgevallen 1,9 miljard euro wordt dan toch maar weer verdeeld onder het bedrijfsleven door verlaging van de vennootschapsbelasting. De burger komt al jaren te kort, primaire processen in de zorg en het onderwijs worden verwaarloosd of veronachtzaamd, mensen werkzaam in de zorg of het onderwijs staan onder extreme druk, pensioenen zijn al jaren niet gestegen en de afstand tussen de lager betaalden en de bedrijfstoppen die vroeger een factor 270 telde is inmiddels gestegen naar een factor 760.

Klein is het nieuwe groot

Als een mens in zijn basisbehoeften wordt aangetast, dan ontstaat er gemor en rechtspopulisme en daarin schuilt de echte erosie van ons land. Omdat we onze boosheid niet kunnen richten op de overheid, gaan we deze richten op anderen. Partijen als de PVV (Wilders) en FVD (Baudet) maken daar handig gebruik van. Niet door zich te richten op het falen van de overheid in de basisvoorzieningen maar door mede Nederlanders aan te wijzen als de oorzaak van onze onvrede. De erosie zit in het verval van onze beschaving en tolerantie.

Dat brengt me terug naar de uitspraak van de Oostenrijkse architect F. Hundertwasser.

‘Wie zijn wortels vernietigt, kan niet groeien.’ We zijn op grote schaal bezig onze wortels te vernietigen, op allerlei plaatsen. Het wordt tijd dat we wakker worden en de signalen van dat morele verval serieus nemen. Op de eerste plaats begint dat bij onszelf, door het te signaleren, ons erover en tegen uit te spreken en door samen een vuist te maken dat het anders moet. Op de tweede plaats moeten we onze krachten bundelen en ons laten horen. Niet wegkijken of meehuilen met de politieke randfiguren, maar zelf een daad stellen of die politiek steunen die anders wil. Ik geloof in de boodschap van de Triodosbank: klein is het nieuwe groot. De macht is niet meer aan groot. De kracht is aan klein. Wat wij individueel doen, kan het verschil maken. De keus is aan ons. Volg je hart en gebruik je hoofd. Dat maakt uiteindelijk het verschil.

Daan Fousert

Daan Fousert (1947) is redactielid en auteur voor Pioniers Magazine. In de redactie is 'leiderschap' zijn aandachtsgebied. Daan wordt algemeen beschouwd als de grondlegger van Servant Leadership in Nederland. Hij schreef diverse boeken over Management, Human Resources en Dienend-Leiderschap. Zijn professionele focus is gericht op de volle breedte van leiderschap en de ontwikkeling van mensen. Momenteel is hij algemeen directeur van Servant-Leadership Solutions. “Het oude leiderschap is dood, en om het nieuwe aan te duiden hebben we allerlei woorden nodig die de aandacht in feite alleen maar afleiden van waar het werkelijk om gaat. Al die adjectieven verhullen dat we bij leiderschap geen eigen, grootse connotatie meer hebben. Ik heb me verbonden met dienend leiderschap, maar die term omvat niets wat met het woord leiderschap alleen niet ook te duiden valt. Echt leiderschap ís dienend. Al het andere is geen slecht leiderschap, het is géén leiderschap. Hou het simpel.” Daarnaast is Daan beeldhouwer en auteur van inmiddels al weer 6 romans.