Artikelen

Superhelden en geluksvogels blijken minder schaars

Jarenlang vond ik mijzelf een echte geluksvogel. Ondanks de vele verhalen die ik hoorde over enge mensen die je nare dingen aan kunnen doen, verliep mijn leven rustig. Ik woonde als tiener in het centrum van Amsterdam en fietste geregeld midden in de nacht alleen naar huis. Ik was best kwetsbaar zo helemaal alleen, maar er is nooit iets gebeurd. Wat een mazzel! Zelfs de rondreis met de Greyhound bus die ik als jonge vrouw alleen door Amerika maakte, overleefde ik, wat een godswonder was volgens de Amerikanen die ik daar toen over sprak. Hoe langer mijn geluk duurde, hoe meer ik me begon af te vragen of er niet iets anders aan de hand was. Het kan toch niet zo zijn dat ik de enige ben die over het algemeen alleen maar aardige en behulpzame mensen ontmoet? En inderdaad. Dat bleek niet waar te zijn. Ik ontdekte dat ik niet een geluksvogel was, maar een gemiddeld persoon met een gemiddelde ervaring. De meesten van ons ontmoeten over het algemeen aardige mensen en voelen in zichzelf een grote bron van aardigheid ten opzichte van anderen. Toch leven wij collectief met het beeld dat de mens van nature slecht is en alleen maar gericht op eigen gewin. Hoe komen we aan dit beeld? En belangrijker nog: hoe komen we er vanaf?

Superhelden vind je overal in alle soorten en maten

Het beeld dat wij van de wereld en van onszelf hebben, is gebaseerd op de verhalen die wij elkaar vertellen. De wetenschap vormt een invloedrijke bron voor deze verhalen. Geïnspireerd door Darwin is het beeld dat wij van onze eigen aard hebben niet zo fraai. “Wij hebben onszelf wijsgemaakt dat onze ware natuur koudbloedig is en alleen bedacht op zelfbehoud,” zegt wetenschapsjournaliste Lynne Mc Taggart. In haar boek de Verbinding beschrijft zij haar onderzoek naar talloze studies over altruïstisch gedrag. Altruïsme is fascinerend wanneer je het bekijkt vanuit evolutionair perspectief. Als wij mensen in de kern alleen gericht zijn op het vergroten van de overlevingskans van onszelf kun je altruïstisch gedrag eigenlijk alleen verklaren als een ‘foutje van de natuur’, een afwijking. Waarom zou je een ander helpen met overleven wanneer deze ander in potentie jouw eigen kans op overleven verkleint? Toch gebeurt het veel en beperkt het gedrag zich niet alleen tot menselijke superhelden. Onderzoek laat zien dat dit gedrag bij veel verschillende soorten voorkomt. Van vogels die de nakomelingen van andere vogels voeden, tot apen die dagenlang voedsel weigeren wanneer zij daarmee een andere aap elektrische schokken kunnen besparen. “Wij hebben een altruïstische aard en deze is biologisch verankerd” concludeert Mc Taggart op basis van haar studie.

Plunderingen als heldendaad

Een andere belangrijke bron van verhalen zijn de media. Lange tijd geloofden wij dat wat we op de televisie zagen waar was. Vooral de nieuwsuitzendingen schotelden ons het ene na het andere bewijs van onze slechte aard voor. Zodra de mens de kans krijgt om zichzelf te verrijken dan gebeurt dat direct en als het nodig is op brute wijze. Een recent voorbeeld hiervan is de overstroming in New Orleans in 2005. De natuurramp veroorzaakte een grote chaos waarin talloze plunderingen plaatsvonden. De egoïstische aard van de mens werd via de media breed uitgemeten en op televisie wereldwijd vertoont, zodat iedereen het met eigen ogen kon zien.

Gelukkig worden er steeds meer mensen wakker en beginnen zelfs over ‘bewijs dat zij met eigen ogen gezien hebben’ kritische vragen te stellen. Journalist Rutger Bregman beschrijft in de Correspondent van 2 november 2015 een ander verhaal over de situatie in New Orleans ten tijde van de overstromingen: “Pas veel later…ontdekten wetenschappers dat er iets heel anders was gebeurd in New Orleans. De stad was niet overspoeld door egoïsme en anarchie. De stad was overspoeld door samenwerking, empathie en heldhaftigheid. Zeker, er waren voorbeelden van asociaal gedrag te vinden. Maar onderzoekers van het Disaster Research Center van de Universiteit van Delaware concludeerden in 2006 dat ‘de overweldigende meerderheid van het spontane gedrag prosociaal was.’ De plunderingen bleken grotendeels gedaan om spullen te verkrijgen voor mensen in nood in plaats van voor eigen gewin.

Deze kritische geluiden zijn zich aan het verspreiden en ze stellen me gerust. Bijna 200 jaar hebben wij elkaar nu verteld dat we van nature slecht zijn en enkel gericht op overleven. Het wordt de hoogste tijd dat we elkaar gaan vertellen wat er zo mooi aan ons is. Hoe graag we anderen helpen en hoe bereid we zijn om zelf een stapje opzij te doen als we een ander daarmee de ruimte kunnen geven. Laten we onszelf en elkaar de komende 200 jaar overtuigen van onze prachtige altruïstische aard. Misschien hebben we de woorden ‘geluksvogel’ en ‘superheld’ in dit verband over 2 eeuwen dan wel helemaal niet meer nodig.

Daphne de Leeuwerk

Daphne de Leeuwerk schrijft incidenteel voor Pioniers Magazine. In haar praktijk “Samen met Daphne” begeleidt zij mensen op de weg naar hun mooiste leven. De theoretische achtergrond van haar werkwijze is geworteld in de nieuwe wetenschap, waar bijvoorbeeld de kwantum fysica onderdeel van uit maakt. Vanwege zijn complexiteit is dit een tak van wetenschap die niet direct uitnodigt tot verdieping. De implicaties hiervan zijn echter te waardevol om naast ons neer te leggen. Ze vormen de basis voor een manier van leven waar velen van ons hard aan toe zijn: in verbinding en in vertrouwen. Daphne ziet het als een uitdaging om de inzichten uit de nieuwe wetenschap op zo’n manier te vertalen dat ze toegankelijk worden voor een groter publiek, zodat de implicaties ervan zich als een olievlek kunnen gaan verspreiden.