Artikelen

Schaduwwerk deel 3: collectieve schaduw

Dit artikel gaat over schaduwen. Het is het derde deel van een drieluik. Schaduwen zijn sporen of littekens van (historische) gebeurtenissen die ergens in je geheugen opgeslagen zitten maar die je niet (scherp) kunt zien en die op onbewust niveau veel van je denken, voelen en handelen bepalen. Het zijn een soort blinde vlekken. Om mij heen wordt het belang van schaduwwerk steeds meer benadrukt, op persoonlijk, relationeel en collectief niveau. Voor je persoonlijke ontwikkeling geeft het helderheid en meer ruimte als je ook je onbekende donkere kanten leert kennen. De communicatie tussen jou en de ander verbetert en verdiept als je kunt zien wat jouw triggers zijn en waarom je op bepaalde momenten veel te veel emotie (boosheid, verdriet, opzijgezet, opgefokt, niet gezien voelen) ervaart dan eigenlijk klopt met de reële situatie. En in de samenleving gaan steeds meer stemmen op om ook de collectieve schaduwzijden van ons verleden te zien en te erkennen.

Ik ben van mening dat ‘schaduwwerk’ in de huidige wereld van groot belang is omdat er zoveel donkerte om ons heen is en werken aan schaduw meer licht kan brengen. In alles wat er gaande is zoals klimaatverandering, politieke machtsstrijd, de groeiende economische kloof, pandemieën, armoede of vervuiling, wordt veel menselijk leed zichtbaar. Een deel van dat leed is onnodig en onrechtvaardig. We hebben als mensheid de kennis en mogelijkheden in huis om in de 21e eeuw een wereldsamenleving te bouwen waarin iedereen toegang heeft tot basisbehoeften zoals schoon water, voedsel, educatie, huisvesting en bereikbare gezondheidszorg[1]. Veel mensen hebben echter onvoldoende toegang tot deze basisvoorzieningen. Deze onnodige en onrechtvaardige uitsluiting raakt mij diep en ik heb mij in mijn werk en leven steeds ingezet voor de realisering van meer inclusie.

Het gezamenlijk bewandelen van de weg naar een duurzame, inclusieve en rechtvaardige wereld wordt sterk bemoeilijkt door o.a. onderling wantrouwen, machtstreven, eenzijdig wij-zij-denken, een grenzeloos geloof in het markt denken of eindeloos discussiëren zonder besluiten te nemen. Deze belemmeringen weerspiegelen de negatieve aspecten van verschillende perspectieven of waardesystemen[2]. Wanneer we daarentegen in staat zijn de positieve krachten van deze perspectieven in te zetten, ontstaat er meer ruimte voor verandering en mededogen. Het gaat dan om creëren van geborgenheid, daadkracht tonen, structuur aanbrengen, resultaatgerichtheid, open communicatie en innovatieve oplossingen.

Om toegang te krijgen tot die positieve krachtbronnen is het vaak nodig om ‘verkrampte patronen’ of schaduwen in je denken en handelen te onderzoeken. Deel 1 van het drieluik ging over de invloed van je persoonlijke schaduw en deel 2 over familie karma. Het is al best een hele kunst om je bewust te worden van deze persoonlijke- en familie schaduwen. Maar het wordt nog ingewikkelder wanneer het om collectieve schaduwen gaat.

Leven in een collectief

Mensen leven in gemeenschappen en sociale verbanden. We worden sterk beïnvloed door de expliciete waarden, normen en gewoonten die gemeengoed zijn in de omgeving waar we opgroeien. Maar ook de impliciete beelden die in het collectieve onbewuste opgeslagen zijn, bepalen in belangrijke mate ons leven[3]. Daarvan zijn we ons echter vaak helemaal niet bewust. We leven als een vis in het water en beschouwen het water als een vanzelfsprekende habitat. We stellen ons meestal geen vragen over wat zo gewoon lijkt. Ik heb me vroeger nooit iets afgevraagd over het sinterklaasfeest. Ik geloofde erin, zong liedjes en zette mijn schoen. Ik luisterde naar de geschiedenisverhalen over de Gouden Eeuw en onze zeehelden en over Columbus die Amerika had ontdekt. Er was ook nog weinig andere informatie beschikbaar.

In tegenstelling tot Duitsland, dat na de Tweede Wereldoorlog heel intensief met haar verleden aan de slag is gegaan, kent Nederland daar weinig traditie in. Na WO II was de blik van Nederland geheel gericht op de Wederopbouw, niet omkijken maar vooruit. Wij hebben ons zelden afgevraagd waar onze rijkdom op gebaseerd was en we wilden zelfs Indonesië laten betalen voor de oorlog die wij voerden om ‘ons’ wingewest te behouden. Langzamerhand is Nederland bijna als vanzelfsprekend de neoliberale politiek ingeschoven: steeds vooruitkijken, groeien en ontwikkelen. Economische groei is een mantra geworden die niet ter discussie staat. We ‘moeten’ vooruit…

Doordat we niet stilstaan, zien we ook niet waar het gaat wringen, totdat de kruik te lang te water is gegaan en barst. Zoals een individu in een burn-out terecht komt of overspannen raakt als het te moeilijk wordt om te dealen met de omstandigheden in het leven, zo gaat de maatschappij schudden en sidderen als we niet meer kunnen omgaan met wat op ons afkomt: Covid-19, Black Lives Matter, economische crisis, Zwarte Piet, smeltende gletsjers, vervuiling, honger, obesitas. Het vanzelfsprekende water waarin wij leven, lijkt troebel te worden en we kunnen steeds minder zien. Dan is het echt tijd om op de rem te trappen en ons gezamenlijk af te vragen: waar zijn we mee bezig, hoe zijn we hier terecht gekomen? Om na te denken over de keuzes die we gemaakt hebben en waarop die eigenlijk gebaseerd waren. Om terug te kijken en ook pijnlijke herinneringen en trauma’s zichtbaar te maken.

Dekolonisatie

Net zoals individuen hun persoonlijk ontwikkelingswerk moeten doen om verder te kunnen groeien, is het ook nodig dat onze samenleving en de organisaties daarbinnen de verantwoordelijkheid op zich nemen om dit fundamentele werk te doen. Nederland heeft haar eigen bijzondere kwaliteiten èn valkuilen en heeft zich op een geheel eigen wijze ontwikkeld door de verschillende waardesystemen heen[4]. Ze heeft een verleden dat natrilt in alle structurele en culturele haarvaten van de maatschappij. Hier zijn we ons meestal niet van bewust. Zoals Duitsland zich intensief heeft beziggehouden met haar holocaust verleden, zo ook heeft Nederland nog veel te verwerken met o.a. haar koloniale verleden in Indonesië en Suriname, de slavenhandel en Zuid-Afrika. Het gaat daarbij niet alleen om de concrete gebeurtenissen en wandaden van toen maar vooral ook om het leren herkennen van de onderliggende, systematische gedachtenstructuren. Want productie uitbesteden in landen met lage lonen en slechte arbeidsomstandigheden is een manifestatie van hetzelfde denken en dezelfde profiteursmentaliteit.

Onverwerkte collectieve trauma’s werken remmend op de ontwikkeling van een samenleving. De verhalen over het verleden zoals ze ons verteld zijn, zijn voor een belangrijk deel onvolledig, eenzijdig en vaak ook onjuist. Ze lijken ook vaak heel ver van ons af te staan. Mensen beseffen veelal niet hoe de historie door dreunt in hun gedachten, gevoelens en handelingen. Schaduwen zijn blinde vlekken; ze zijn heel dichtbij maar je lijkt er overheen te kijken.

Vanuit het Center for Human Emergence[5] is in 2019 een aantal bijeenkomsten georganiseerd rondom de vraag: “Wat is jouw relatie met dekolonisatie?” Iedere deelnemer kreeg de tijd om zijn/haar persoonlijke verhaal te vertellen. Het was heel indrukwekkend. Sommigen waren zelf in een oude kolonie van Nederland geboren of men had familieleden die daar gewerkt of gevochten hadden. We hoorden over het leven in een Jappenkamp, over hoe het is om grootouders te hebben die als slaaf geboren zijn, over de worsteling om in het reine te komen met de schanddaden die Nederland verricht heeft, over het zwijgen, steeds weer dat zwijgen, het eindeloze zwijgen. Bij onderdrukkers, onderdrukten, daders, slachtoffers, allen die op welke wijze ook betrokken waren bij ons koloniale tijdperk, terug in Nederland hield iedereen zijn/haar mond.

Collectieve trauma’s

Resmaa Menakem beschrijft in zijn boek My Grandmother’s Hands[6] hoe de meest getraumatiseerde Europeanen wegvluchtten naar de Nieuwe Wereld om daar een nieuw bestaan op te bouwen. Het was geen pretje om in het middeleeuwse Europa te wonen: honger, armoede, epidemieën, oorlog en geweld teisterden de mensen. Ook was er een wreed strafsysteem waarbij handen en voeten werden afgehakt, mensen werden geradbraakt, opgehangen, onthoofd, gevierendeeld, verbrand, aan de schandpaal genageld of uitgehongerd. Niet alleen als je een criminele daad had begaan maar ook als wat jij dacht of geloofde niet in overeenstemming was met de machthebbers. De slachtoffers die het overleefden hadden zware trauma’s opgelopen. Zij die verplicht werden om ernaar te kijken, een indirect trauma. En die hele ballast nam men mee en zonder zich er echt van bewust te zijn, werden die ervaringen ingezet in de vormgeving van het nieuwe bestaan. De baas slaat de knecht, de knecht slaat zijn vrouw, de vrouw slaat haar kind, het kind slaat de hond…. Onbewust trauma wordt vaak omgezet in geweld naar de ander. In beide Amerika’s vierden de Europeanen hun trauma’s bot op de inheemse bewoners en de Afrikaanse slavenbevolking. Vanuit een diepe donkere angst zagen ze de Ander als bedreigend. Resmaa stelt dat het menselijk lichaam in stress situaties in een flits reageert en dat er geen denken aan te pas komt. Dit automatisme is een product van eeuwenlang trauma.

Bewustwording

Er lijkt gelukkig een kentering te komen. Als therapeut geeft Resmaa oefeningen die witte en zwarte mensen kunnen helpen om zich – ook fysiek – bewust te worden van dit traumatisch verleden. Er wordt veel meer over gesproken. Er zijn demonstraties, manifestaties, herdenkingen. Musea maken nieuwe tentoonstellingen over het gezamenlijke verleden waarbij ook de donkere kanten in het licht komen te staan. Er verschijnen nieuwe boeken en artikelen. Dit najaar is een wereldwijde collectieve trauma summit georganiseerd[7].

Als we ons openstellen, kunnen we veel te weten komen. We kunnen ons hart laten raken en zien hoe het verleden ons gevormd heeft. We kunnen zien hoeveel vanzelfsprekendheden eigenlijk vreemde overblijfselen zijn van een oud verhaal dat niet meer passend is. Zoals meer vertrouwen hebben in een witte arts, zich verkleden als een Zwarte Piet, je groter of kleiner voelen dan je in wezen bent, geen stage kunnen vinden vanwege je naam of gewoon al het feit dat er alleen pleisters zijn die kleuren bij een lichte huid. Het zijn manifestaties van oude schaduwen die de ontwikkeling naar een open samenleving hinderen.

In wezen gaat het nog een laag dieper. Het koloniale denken is een van de manifestaties van een uit de hand gelopen Oranje waardesysteem[8]. Daar waar de positieve kanten van de Verlichting ons wetenschap, techniek en recht op een eigen mening hebben gebracht, blijken de negatieve kanten waarin het gaat om status, geld en alsmaar MEER, haast onuitroeibaar. De consumptiemaatschappij dreigt ons in de afgrond van klimaatverandering, vervuiling, epidemieën, oorlog en andere gevolgen van ongebreideld economisch handelen te storten. Zonder het te weten worden we allemaal gestuurd door de niet aflatende mantra van economische groei[9]. Gelukkig worden steeds meer mensen wakker. Ze doen onderzoek en laten zien waar het collectieve onbewuste ons heen leidt. Ze ondersteunen daarmee het proces van bewustwording van verschillende collectieve schaduwen en onbewuste aannames die een radicale aanpak om onze toekomst op aarde te waarborgen, tegenhouden.

Bewustwording is een belangrijke sleutel. Het leren kennen van je persoonlijke schaduwen, je familie karma en van de collectieve schaduwen die je denken en handelen beïnvloeden, maken je een vrijer en een minder onwetend mens. Er staat nogal wat op het spel… Het doet me dan ook goed om te zien dat steeds meer mensen en organisaties zich hiermee bezig houden[10]. Misschien zijn we op tijd…..

Bronverwijzing:

[1] Zie ook de SDG’s: https://www.sdgnederland.nl/
[2] Zie www.spiraldynamicsintegral.nl
[3] Zie bijvoorbeeld Gloria Wekker: Witte onschuld.
[4] Wilbert van Leijden en Paul Zuiker: “Nederland op doorbreken”, 2007
[5] De constellatie dekolonisatie is een groep mensen die zich verenigd hebben binnen het Center for Human Emergence (www.humanemergence.nl)
[6] Resmaa Menakem: My grandmother’s hands,
[7] https://collectivetraumasummit.com/
[8] Zie www.spiraldynamicsintegral.nl
[9] Zie ook https://view.joomag.com/pioniers-magazine-okt-nov-dec-2018-verandering-en-transformatie/0421858001536216851/p46(artikel over het belang van de ‘donut’ van Kate Raworth als antwoord op onze talloze verouderde economische denkwijzen)
[10] Zie bijvoorbeeld www.detransitiemotor.nl

Leida Schuringa

Leida Schuringa schrijft voor Pioniers Magazine. Zij is bestuurslid van het Center for Human Emergence dat - evenals het gelieerde bedrijf Synnervate – werkt op basis van het Integrale model van Ken Wilber en Spiral Dynamics Integral (SDi) (zie www.spiraldynamicsintegral.nl). Leida is auteur van verschillende boeken o.a. Omgaan met diversiteit; Projectmatig werken voor de non-profit sector en Community Empowerment in a developing country. Haar ervaring ligt in de non-profit sector en ontwikkelingssamenwerking. Op dit moment is zij met name actief in Tsjechië en Malawi. Leida is socioloog, gecertificeerd (leer)supervisor, integral coach (ICC), trainer en adviseur. Zij is geïnteresseerd in de toepassing van SDi op maatschappelijke vraagstukken. Haar specifieke expertise ligt vooral op het terrein van community empowerment en haar passie is een bijdrage te leveren aan samenwerking tussen mensen met allerlei verschillende achtergronden.