Winkelmand

Artikelen

Schaduwwerk deel 2: familie karma

Dit artikel gaat over schaduwen. Het is het tweede deel van een drieluik. Schaduwen zijn sporen of littekens van (historische) gebeurtenissen die ergens in je geheugen opgeslagen zitten maar die je niet (scherp) kunt zien en die op onbewust niveau veel van je denken, voelen en handelen bepalen. Het zijn een soort blinde vlekken. Om mij heen wordt het belang van schaduwwerk steeds meer benadrukt, op persoonlijk, relationeel en collectief niveau. Voor je persoonlijke ontwikkeling geeft het helderheid en meer ruimte als je ook je onbekende donkere kanten leert kennen. De communicatie tussen jou en de ander verbetert en verdiept als je kunt zien wat jouw triggers zijn en waarom je op bepaalde momenten veel te veel emotie (boosheid, verdriet, opzijgezet, opgefokt, niet gezien voelen) ervaart dan eigenlijk klopt met de reële situatie. En in de samenleving gaan steeds meer stemmen op om ook de collectieve schaduwzijden van ons verleden te zien en te erkennen.

Ik ben van mening dat ‘schaduwwerk’ in de huidige wereld van groot belang is omdat er zoveel donkerte om ons heen is en werken aan schaduw meer licht kan brengen. In alles wat er gaande is zoals klimaatverandering, politieke machtsstrijd, de groeiende economische kloof, pandemieën, armoede of vervuiling, wordt veel menselijk leed zichtbaar. Een deel van dat leed is onnodig en onrechtvaardig. We hebben als mensheid de kennis en mogelijkheden in huis om in de 21e eeuw een wereldsamenleving te bouwen waarin iedereen toegang heeft tot basisbehoeften zoals schoon water, voedsel, educatie, huisvesting en bereikbare gezondheidszorg[1]. Veel mensen hebben echter onvoldoende toegang tot deze basisvoorzieningen. Deze onnodige en onrechtvaardige uitsluiting raakt mij diep en ik heb mij in mijn werk en leven steeds ingezet voor de realisering van meer inclusie.

Het gezamenlijk bewandelen van de weg naar een duurzame, inclusieve en rechtvaardige wereld wordt sterk bemoeilijkt door o.a. onderling wantrouwen, machtstreven, eenzijdig wij-zij-denken, een grenzeloos geloof in het markt denken of eindeloos discussiëren zonder besluiten te nemen. Deze belemmeringen weerspiegelen de negatieve aspecten van verschillende perspectieven of waardesystemen[2]. Wanneer we daarentegen in staat zijn de positieve krachten van deze perspectieven in te zetten, ontstaat er meer ruimte voor verandering en mededogen. Het gaat dan om creëren van geborgenheid, daadkracht tonen, structuur aanbrengen, resultaatgerichtheid, open communicatie en innovatieve oplossingen.

Om toegang te krijgen tot die positieve krachtbronnen is het vaak nodig om ‘verkrampte patronen’ of schaduwen in je denken en handelen te onderzoeken. In deel 1 ging het over je persoonlijke schaduw oftewel je overlevingspatroon. Deze beïnvloedt in belangrijke mate hoe je in conflict- en stresssituaties reageert. Naarmate je je bewuster wordt van wat je doet en hoe je oude schaduw je dagelijkse leven beïnvloedt, kun je meer grip krijgen op de manier waarop je voelt, denkt en handelt. Steeds sneller zul je merken: o daar ga ik weer en kun je je automatische respons stopzetten.

Familie schaduw

Naast de eigen persoonlijke schaduw kun je ook beïnvloed worden door patronen die veel ouder zijn dan jijzelf. Sommige mensen kunnen zelfs teruggaan naar andere levens die ze geleefd hebben en naar de pijn die ze daarin ervaren hebben. Maar vrijwel iedereen kan iets ontdekken van een familiepatroon, gedachten en reacties die van generatie op generatie worden over gedragen.

Mijn grootvader was zoon van een rijke herenboer in hartje Drenthe. Hij werd verliefd op de meid en zij werd zwanger. Vaak wordt er in zo’n situatie iets ‘geregeld’, maar mijn opa liet haar niet vallen. Zij verlieten samen de boerderij en mijn vader werd in een stadje in het zuiden van Groningen geboren. Het werd mijn opa niet in dank afgenomen dat hij de status van de familie op deze wijze onteerde en hij werd onterfd en uit de familie gezet. In het paarse waardensysteem[3] is uitsluiting een belangrijk mechanisme om de gemeenschap hecht te houden. Wel kreeg hij 20.000 gulden mee, een enorm bedrag in die tijd, en daarvan kocht hij een boerderijtje in Nieuw-Amsterdam. Ze kregen na mijn vader nog twee zonen. Een aantal jaren geleden zag ik in een familie-opstelling dat mijn vader nooit contact heeft gehad met zijn opa en oma. Hij hoorde er gewoon helemaal niet bij.

Tijdens mijn managementopleiding deden we een oefening met de vraag: wat is het ergste wat jou kan overkomen? Mijn antwoord was uiteindelijk: “ik hoor er niet bij”. We moesten dan een mantra maken van het omgekeerde: ik hoor erbij, en dat op alle mogelijke manieren herhalen, in woorden, op schrift, in beelden. Ik was niet verrast met de uitkomst. Ik voelde me mijn hele leven al behoorlijk aan de zijlijn staan. Ik was overal de jongste (gunstig jarig en een klas over geslagen, op het gymnasium zaten er jongens in de klas die 4 jaar ouder waren) en ik snapte weinig van de sociale omgang met elkaar. Ik had twee veel oudere broers die voor de oorlog geboren waren. Zij studeerden en maakten carrière. Ik logeerde vanaf mijn 7e vaak bij mijn oudste broer die getrouwd was met een dochter van een Schout bij Nacht. Daar leerde ik hoe ik me moest gedragen, hoe ik er eigenlijk uit zou moeten zien en wie ik eigenlijk zou moeten zijn. Maar ja, zo was ik niet.

Toen ik onlangs de oefeningen deed uit het boek My grandmothers hands[4] (waarover straks meer), realiseerde ik mij ineens dat het ‘er niet bij horen’ helemaal niet een individuele persoonlijke ervaring van mij is, maar een soort karma of familieschaduw. De ‘status-val’, het isolement en het vanaf de grond opnieuw opbouwen (er bleek ook nog gesjoemeld te zijn met die 20.000 gulden door de notaris …) heeft diepe sporen achtergelaten. Mijn vader en zijn broers werkten zich op tot middenklasse niveau. Mijn twee broers en ik gingen studeren. Mijn oudste broer had zich tot doel gesteld om een leven met ‘cachet’ te gaan leiden, zijn persoonlijke familiekring weer status te geven. Daarom maakte hij het uit met zijn eerste vriendin en trouwde ‘hoger op’. Hij excelleerde in zijn werk, deed internationale opdrachten voor grote bedrijven en werd ook benoemd tot hoogleraar. Zijn sociale kring bestond uit de welgestelden en succesvollen. Na zijn scheiding trouwde hij zijn lief die zich ook prima in dit milieu kon bewegen. Mijn broer had hele beminnelijke kanten, alleen was het Oranje waardesysteem[5] wel heel dominant. Hij wilde tot elke prijs het oude familie karma ontstijgen. Dit had o.a. tot gevolg dat mijn ouders en ik als niet relevant opzij werden gezet bij bepaalde gelegenheden, hij kon niet met ons voor de dag komen. Ook zijn zonen en schoondochters werden beoordeeld op hun maatschappelijk succes en status. Had je dat niet of onvoldoende in zijn ogen, dan ‘hoorde je er niet bij’.

Het interessante dat het familiekarma bij mij precies omgekeerd heeft uitgepakt. Ik ben juist heel erg gaan zitten op ‘insluiting van anderen’. In feite was en is dat mijn levenswerk. Dat lijkt heel nobel, maar kent ook zijn schaduwzijden. Ik vind het bijvoorbeeld heel moeilijk om goed voor mezelf te zorgen, het is eerst de ander en dan ik. Eigenlijk voel ik mijn eigen pijn als een ander er buiten gezet wordt. En door de ander te helpen, probeer ik mijn eigen pijn te verzachten. Het thema speelt nog steeds door in de verschillende generaties. Een neef van me (zoon van de broer van mijn vader) had een bloeiend bedrijf opgebouwd. Toen dat failliet ging, heeft hij zelfmoord gepleegd.  In onze hele familie is een gevoeligheid en onzekerheid over wie je bent en ieder probeert daar op zijn en haar manier een oplossing voor te vinden. Gelukkig komt er steeds nieuw bloed bij en ik vermoed dat daardoor langzamerhand de invloed van deze familieschaduw minder zal worden. We praten er onderling ook iets mee over.

Helderheid krijgen

Het is best een hele kunst om je bewust te worden van je persoonlijke en familie schaduwen. Maar wanneer je de kans hebt om mensen te ontmoeten die echt anders reageren dan jij zelf, is er een kans dat je jezelf vragen gaat stellen. Hoe zit dat dan precies met mij? Waarom doe ik zo terwijl ik er last van heb? Of misschien kom je families tegen die op een heel andere manier met elkaar omgaan dan bij jullie vroeger thuis en je gaat je afvragen: waarom doen wij zo terwijl het ook zo heel anders zou kunnen? Binnen individuele en groepstherapieën, via persoonlijke ontwikkelingstrajecten, groeigroepen, opstellingen en andere bijeenkomsten waarin persoonlijke ervaringen gedeeld worden, kun je meer helderheid en inzicht ontwikkelingen over je eigen verleden en dat van je familie. Sinds de jaren 60 is er een groot scala aan werkvormen en invalshoeken ontwikkeld om hiermee aan de slag te gaan, steeds vaker ook gecombineerd met het besef dat we spirituele wezens zijn. In het groene waardesysteem[6] is deze zoektocht naar het zelf centraal komen te staan en het is een belangrijke fase om te leren Ageren in plaats van alleen maar te Reageren. Ik vind het zelf prettig om samen te werken met mensen die hun EGO een beetje kunnen ontstijgen en naar zichzelf kunnen kijken, die weten wanneer ze in hun eigen valkuil stappen en getriggerd worden, en daar open over kunnen communiceren. Dit is al een heel werk of zoals Byron Katie het noemt: The Work[7].

Collectieve schaduw

Maar het wordt allemaal nog ingewikkelder wanneer het om collectieve trauma’s en schaduwen gaat. In tegenstelling tot Duitsland dat na de tweede wereldoorlog heel intensief met haar holocaust verleden aan de slag is gegaan, kent Nederland nog weinig traditie in het onderzoeken van de schaduwkanten van haar verleden.

In het derde deel van dit drieluik zal ik dieper ingaan op Collectieve schaduwen.

[1] Zie ook de SDG’s: https://www.sdgnederland.nl/

[2] Zie www.spiraldynamicsintegral.nl

[3] Zie www.spiraldynamicsintegral.nl

[4] Resmaa Menakem: My grandmother’s hands

[5] Zie www.spiraldynamicsintegral.nl

[6] Zie www.spiraldynamicsintegral.nl

[7] Byron Katie:

Leida Schuringa

Leida Schuringa schrijft voor Pioniers Magazine. Zij is bestuurslid van het Center for Human Emergence dat - evenals het gelieerde bedrijf Synnervate – werkt op basis van het Integrale model van Ken Wilber en Spiral Dynamics Integral (SDi) (zie www.spiraldynamicsintegral.nl). Leida is auteur van verschillende boeken o.a. Omgaan met diversiteit; Projectmatig werken voor de non-profit sector en Community Empowerment in a developing country. Haar ervaring ligt in de non-profit sector en ontwikkelingssamenwerking. Op dit moment is zij met name actief in Tsjechië en Malawi. Leida is socioloog, gecertificeerd (leer)supervisor, integral coach (ICC), trainer en adviseur. Zij is geïnteresseerd in de toepassing van SDi op maatschappelijke vraagstukken. Haar specifieke expertise ligt vooral op het terrein van community empowerment en haar passie is een bijdrage te leveren aan samenwerking tussen mensen met allerlei verschillende achtergronden.