Winkelmand

Artikelen

Schaduwwerk deel 1: persoonlijke schaduw

Dit artikel gaat over schaduwen. Het is het eerste deel van een drieluik. Schaduwen zijn sporen of littekens van (historische) gebeurtenissen die ergens in je geheugen opgeslagen liggen maar die je niet (scherp) kunt zien en die op onbewust niveau veel van je denken, voelen en handelen bepalen. Het zijn een soort blinde vlekken. Om mij heen wordt het belang van schaduwwerk steeds meer benadrukt, op persoonlijk, relationeel en collectief niveau. Voor je persoonlijke ontwikkeling geeft het helderheid en meer ruimte als je ook je onbekende donkere kanten beter leert kennen. De communicatie tussen jou en de ander verbetert en verdiept als je kunt zien wat jouw triggers zijn en waarom je op bepaalde momenten veel meer emotie ervaart (boosheid, verdriet, opzij gezet, opgefokt, niet gezien voelen) dan eigenlijk passend is voor de reële situatie. En in de samenleving gaan steeds meer stemmen op om ook de collectieve schaduwzijden van ons verleden te zien en te erkennen.

Ik ben van mening dat ‘schaduwwerk’ in de huidige wereld van groot belang is omdat er zoveel donkerte om ons heen is en werken aan schaduw meer licht kan brengen. In alles wat er gaande is zoals klimaatverandering, politieke machtsstrijd, de groeiende economische kloof, pandemieën, armoede en vervuiling, wordt veel menselijk leed zichtbaar. Een deel van dat leed is onnodig en onrechtvaardig. We hebben als mensheid de kennis en mogelijkheden in huis om in de 21e eeuw een wereldsamenleving te bouwen waarin iedereen toegang heeft tot basisbehoeften zoals schoon water, voedsel, educatie, huisvesting en bereikbare gezondheidszorg[1]. Veel mensen hebben echter onvoldoende toegang tot deze basisvoorzieningen. Deze onnodige en onrechtvaardige uitsluiting raakt mij diep en ik heb mij in mijn werk en leven steeds ingezet voor de realisering van meer inclusie.

Het gezamenlijk bewandelen van de weg naar een duurzame, inclusieve en rechtvaardige wereld wordt sterk bemoeilijkt door o.a. onderling wantrouwen, machtstreven, eenzijdig wij-zij-denken, een grenzeloos geloof in het markt denken of eindeloos discussiëren zonder besluiten te nemen. Deze belemmeringen weerspiegelen de negatieve aspecten van verschillende perspectieven of waardesystemen[2]. Wanneer we daarentegen in staat zijn de positieve krachten van deze perspectieven in te zetten, ontstaat er meer ruimte voor verandering en mededogen. Het gaat dan om creëren van geborgenheid, daadkracht tonen, structuur aanbrengen, resultaatgerichtheid, open communicatie en innovatieve oplossingen.

Om toegang te krijgen tot die positieve krachtbronnen is het vaak nodig om ‘verkrampte patronen’ of schaduwen in je denken en handelen te onderzoeken.

Het leven zelf

Voor veel mensen is het leven niet gemakkelijk. Naast prettige gebeurtenissen zijn er veel lastige, pijnlijke en moeilijke situaties waarmee je moet leren omgaan. Daarnaast zijn de fijne en schrijnende levensgebeurtenissen niet evenredig tussen mensen verdeeld. Sommige mensen lijken alles mee te hebben (‘zondagskinderen’) en bij anderen sleept het leven zich moeizaam voort. Verschillen in levensperspectief worden deels bepaald door bepaalde kenmerken[3] die onveranderbaar zijn maar wel je leven sterk beïnvloeden zoals gender identiteit, huidskleur, leeftijd of een bepaalde handicap. Ook de omstandigheden waarin je geboren wordt, bepalen voor een belangrijk deel je mogelijkheden. Een baby uit Moira maakt een heel andere start dan een baby uit Aalsmeer. Een slavenkind in Suriname had een volstrekt ander leven dan het kind van een plantage-eigenaar. Opgroeien in Europa, in een ontwikkelingsland als Malawi of in China bepaalt voor een belangrijk deel of en hoe je je kunt ontwikkelen. Naast deze verschillen in uitgangspositie zijn er ook gebeurtenissen waar iedereen mee te maken krijgt zoals ziekte, verlies en dood, die niemand kan ontwijken.

Het bijzondere is dat de zwaarte van het leven lang niet altijd bepalend is voor het ervaren van geluk of tevredenheid.  Mensen blijken heel verschillend om te gaan met moeilijke of levensbedreigende situaties in hun leven, variërend van volledige ontkenning en apathie tot moedig doorgaan of het creëren van een verrijkende en gedeelde ervaring. Veel mensen hebben de illusie dat ze hun eigen leven in de hand hebben en dat het leven maakbaar is. Maar wat op je pad komt, is volgens mij gespeend van iedere rechtvaardigheid. De vraag ‘waarom ik?’ is dan ook weinig zinvol. Wat het ook is, je hebt ermee te dealen.

Wanneer mensen een ingrijpende of traumatische gebeurtenis meemaken, doorlopen ze in grote lijnen de fasen van het rouwproces[4]. Via ontkenning, woede, onderhandelen (hoe kan ik onder deze verschrikkelijke realiteit uitkomen) en depressie, kom je – idealiter – uiteindelijk terecht in een fase van acceptatie. Vaak blijven mensen echter steken in een eerdere fase. Opmerkelijk is dat het sommige mensen ook niet lukt om zich te verhouden tot geluk. Dieper kijkend naar hoe het komt dat mensen zo verschillend reageren op het leven, werd me duidelijk dat dit vaak te maken heeft met onbekende schaduwkanten in zichzelf, in hun familie en in hun sociale leefomgeving. Een schaduw zie je niet, maar is wel van grote invloed op hoe je reageert.

Persoonlijke schaduw

Hoe ieder mens met het leven omgaat, zowel met de negatieve als met de positieve kanten, wordt sterk beïnvloed door de patronen die je als kind hebt ontwikkeld. Ieder kind staat voor de grote opgave om op te groeien en te leren leven in de situatie waarin je ter wereld komt. Omdat kinderen afhankelijk zijn van hun verzorgers en zich daarom moeten aanpassen aan de omgeving, ontwikkelen ze allerlei overlevingsmechanismen om zich staande te houden. Deze worden in de psychologie op verschillende wijzen beschreven.

Wilhelm Reich[5] spreekt over karakterstructuren die vastgelegd en ingeprent worden in het lichaam. Een bepaald overlevingspatroon (bijvoorbeeld je geestelijk terugtrekken uit de situatie als je voelt dat je niet welkom bent) kun je bij mensen herkennen doordat hun energie vaak heel hoog zit en ze weinig geaard zijn. Mensen die van jongs af aan vreselijk hun best doen en perfectie nastreven om zo geaccepteerd te worden, hebben vaak een strakke, rigide lichaamsvorm. Je kunt deze overlevingspatronen ook herkennen aan typerende reacties. In het boek De vijf kind conclusies[6] beschrijft Lisette Schuitemaker heel aansprekend en herkenbaar hoe dat werkt. Op de achterflap staan de vijf overlevingspatronen als volgt omschreven: “Alsof zij weet dat je soms stiekem 300 gram chocolade in één keer naar binnen propt. Dat je helemaal gek wordt als andere mensen iets weten wat jij niet weet. Dat je die treuzelende kassière wel voor haar kop kunt slaan. Of dat je eigenlijk met je hoofd heel ergens anders bent. En hoe hard je hoopt dat er ooit iemand zal zijn die van je houdt zoals je echt bent.[7] Ook ver na onze kindertijd blijven de kind-conclusies ons gedachten influisteren over wie we zijn en hoe we ons moeten gedragen om geliefd en succesvol te zijn.

In mijn jarenlange supervisie- en coachpraktijk heb ik gemerkt dat er vrijwel altijd een rode draad te vinden is in de manier waarop mensen met hun vraagstukken omgaan, zowel in werk als privé. Dat er kenmerkende reactiepatronen zijn die iedere keer opnieuw de kop opsteken. Mijn persoonlijke valkuil is bijvoorbeeld dat ik me snel terugtrek als het ingewikkeld wordt in plaats van diep adem te halen en in de situatie te blijven staan. Als je die oude patronen gaat onderzoeken, kom je heel vaak terecht bij gebeurtenissen in je jonge leven. Ieder mens heeft overlevingsmechanismen ontwikkeld die vroeger behulpzaam waren. Maar later kun je gaan inzien dat je daarmee ook iets essentieels hebt weggestopt.

Ik heb zelf terug kunnen gaan naar een pre-verbale ervaring van toen ik nog geen 1 jaar oud was. Ik sta rechtop in mijn bedje, mijn handjes geklemd om de rand, in de kamer van mijn ouders waar ik sliep tot mijn tweede. Mijn ouders hadden ruzie, ik was bang en ik wilde dat ze aandacht hadden voor mij. Ik voelde de aandrang om te gaan schreeuwen maar heb dat niet gedaan en ben onder mijn dekentje gekropen. Met die keuze om mijn eigen boosheid te onderdrukken heb ik destijds (wat ik nu kan zien) tegelijkertijd mijn eigen krachtbron afgesloten. Ik heb altijd moeite gehad om grenzen te stellen en op mijn strepen te staan. Het me opnieuw toe-eigenen van die woede maakt ruimte vrij om te experimenteren met beter voor mezelf te zorgen en niet altijd de ander voor te laten gaan.

Je overlevingspatroon oftewel je persoonlijke schaduw beïnvloedt in belangrijke mate hoe je in conflict- en stresssituaties reageert. Naarmate je je bewuster wordt van wat je doet en hoe je oude schaduw je dagelijkse leven beïnvloedt, kun je meer grip krijgen op de manier waarop je voelt, denkt en handelt. Steeds sneller merk je: o daar ga ik weer en kun je je automatische respons stopzetten.

Familie karma en collectieve schaduw

Naast de eigen persoonlijke schaduw kun je ook beïnvloed worden door patronen die veel ouder zijn dan jijzelf, bijvoorbeeld door een familiepatroon: gedachten en reacties die van generatie op generatie worden overgedragen. Maar ook hebben we allemaal te maken met collectieve trauma’s en schaduwen. In tegenstelling tot Duitsland dat na de tweede wereldoorlog heel intensief met haar Holocaust verleden aan de slag is gegaan, kent Nederland daarin nog te weinig traditie.

In het tweede deel van dit drieluik zal ik dieper ingaan op familie karma en in het derde deel op collectieve schaduwen.

 

[1] Zie ook de SDG’s: https://www.sdgnederland.nl/

[2] Zie www.spiraldynamicsintegral.nl

[3] Zie ook: Leida Schuringa: Omgaan met diversiteit,

[4] Elisabeth Kübler-Ross. Zie https://www.kublerrossvlaanderen.be/?item=1_de_vijf_fasen_van_rouw

[5] W. Reich: zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Karakterstructuren

[6] Lisette Schuitemaker: De 5 kind conclusies.

[7]Uit de beschrijving op bol.comS

Leida Schuringa

Leida Schuringa schrijft voor Pioniers Magazine. Zij is bestuurslid van het Center for Human Emergence dat - evenals het gelieerde bedrijf Synnervate – werkt op basis van het Integrale model van Ken Wilber en Spiral Dynamics Integral (SDi) (zie www.spiraldynamicsintegral.nl). Leida is auteur van verschillende boeken o.a. Omgaan met diversiteit; Projectmatig werken voor de non-profit sector en Community Empowerment in a developing country. Haar ervaring ligt in de non-profit sector en ontwikkelingssamenwerking. Op dit moment is zij met name actief in Tsjechië en Malawi. Leida is socioloog, gecertificeerd (leer)supervisor, integral coach (ICC), trainer en adviseur. Zij is geïnteresseerd in de toepassing van SDi op maatschappelijke vraagstukken. Haar specifieke expertise ligt vooral op het terrein van community empowerment en haar passie is een bijdrage te leveren aan samenwerking tussen mensen met allerlei verschillende achtergronden.