Winkelmand

Artikelen

Nieuwe kansen: ander taalgebruik verandert de maatschappij

Kinderen laten goed zien hoe stuurbaar zij zijn door taal. Ligt er een A4tje op tafel en wil je dat ze op een papier tekenen in plaats van op de tafel, dan zijn de woorden: ‘je mag op dit papier tekenen’ een stuk effectiever dan ‘je mag niet op de tafel tekenen.’ De bedoelde opdracht is hetzelfde, maar de uitkomst is anders. Bij de eerste zin wordt het papier namelijk veel zichtbaarder voor de kinderen, bij de tweede zin de tafel. Het is voor kinderen soms ook moeilijk te bedenken dat als je niet op tafel mag tekenen, je wel op papier mag tekenen. Deze mogelijkheid is dan onzichtbaar voor kinderen. Volwassenen zijn precies hetzelfde. De focus is daar waar de woorden zijn. Ook in het publieke debat. Wil je dingen veranderen, probeer dan eens andere woorden te kiezen, waardoor de focus van anderen automatisch veranderd. De kans is groot dat het dan wel lukt.

“De focus is daar waar de woorden zijn.”

Het klinkt simpel: gebruik andere zinnen en er ontstaan nieuwe kansen. Toch werkt het. Gebruik de woorden waar het over gaat. Wil je dat het over het papier gaat of over de tafel? Een ander simpel voorbeeld van sturing door taalgebruik komt uit de supermarkt. De keuze ‘groente’ of ‘bespoten groente’ klinkt heel anders dan ‘groente’ of ‘biologische groente’. Aangezien biologische groente de groente is die al eeuwen verbouwd en gegeten wordt, is het aanbod exact hetzelfde. Maar mensen maken een andere keuze. We kopen op grote schaal bespoten groente, omdat het ‘groente’ wordt genoemd. Natuurlijk staat de eerste keuze niet in de supermarkt, dat zou de economie en het imago van bedrijven schaden en deze bedrijven miljarden kosten. Maar uiteindelijk is dat wel de realiteit.

Onzichtbaar door taal
Mogelijkheden, kansen, situaties, kleuren, verschillen, etc. kunnen letterlijk onzichtbaar worden door de taal van een samenleving. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat mensen, die een taal spreken met veel verschillende woorden voor kleuren, zoals oker, aquablauw, dieprood, ook veel meer kleurverschillen kunnen waarnemen dan mensen die in een taal spreken met minder woorden voor kleuren. Het verschil in kleuren is voor die mensen letterlijk ‘onzichtbaar’. Binnen de taalwetenschap noemt men dit taalkundige relativiteit.

“Wat vaak genoemd wordt is belangrijk, wat genoemd kan worden bestaat, waar geen woorden aan gegeven zijn, is vaak dus ook letterlijk onzichtbaar.”

Taalkundige relativiteit heeft dus ook invloed op de keuzes die mensen maken. De taal heeft namelijk gevolgen waarop mensen zich dingen herinneren en hoe de hersenen informatie verwerken. De taal geeft bijvoorbeeld aan de hersenen signalen over wat belangrijk is en wat niet. Is het papiertje belangrijk of de tafel? Wat vaak genoemd wordt is belangrijk, wat genoemd kan worden bestaat, waar geen woorden aan gegeven zijn, is vaak dus ook letterlijk onzichtbaar.

Diversiteit
Taal heeft door de sturing van het onderbewuste dus een belangrijke invloed op welke keuzes individuen kunnen nemen. Hoe diverser het taalgebruik is, hoe minder er ‘onzichtbaar’ is. Door een diverser taalgebruik kunnen individuen meer keuzes zíen en maken. De samenleving zal bij meer diversiteit in het taalgebruik ook meer diversiteit in haar keuzes tonen.

Taal is daardoor ook de sleutel tot maatschappelijke veranderingen. Spreek je over ‘vrouwen verdienen minder’ of ‘bedrijven betalen vrouwen stelselmatig minder’? Is het probleem ‘geweld tegen vrouwen’ of ‘geweld door mannen’? Is de ‘jeugdzorg’ problematisch of is de ‘decentralisatie’ oorzaak van problemen? De gebeurtenissen blijven hetzelfde. In alle gevallen geeft de structuur van de zin een ander onderwerp aan, waardoor de focus op dit onderwerp komt te liggen. De context van het probleem blijft echter gelijk. In het publieke debat zoekt men automatisch de verantwoordelijkheid én de oplossing bij het onderwerp. Dus door zinnen in het debat anders te structureren, wordt het debat en daarmee de uitkomst totaal anders.

Wat is de norm?
Taalgebruik geeft ook heel subtiel aan wat de norm is in een land. Doordat taal ons dagelijks omringt is deze vormende normering onzichtbaar en onhoorbaar voor ons geworden. Als kinderen, die onzichtbaar groeien voor hun ouders, totdat de kleding te klein wordt. Iets wat je dagelijks ziet of hoort is immers ‘normaal’ voor je brein en wordt niet bewust geregistreerd.

Ons taalgebruik zit vol met zulke subtiele waarden en normen. Waarom zijn er bijvoorbeeld ‘Maatschappelijk Verantwoordelijke Bedrijven’ en geen ‘Bedrijven voor financieel eigen gewin’? Is het niet vanzelfsprekend voor een bedrijf om een bijdrage binnen de maatschappij te leveren?

Een ander voorbeeld van een subtiele manier van ‘onzichtbaar’ maken, is het woord ‘jongens’ voor gemengde groepen. Waarom spreken we meisjes aan met ‘jongens’? Met dat ene woord worden kinderen geleerd dat jongens de ‘norm’ zijn en meisjes ‘onzichtbaar’. Zij worden letterlijk niet genoemd en worden dus ‘onzichtbaar’ in het onderbewuste van het brein en daardoor ook in de keuzes die gemaakt kunnen worden. Het wordt ook algemeen geaccepteerd. Spreek een gemengde groep met ‘meisjes’ aan en je krijgt de wind van voren, want er zijn ook jongens bij. Zo vormend is taal voor de ‘zichtbaarheid’ van individuen. Meisjes hebben nauwelijks de mogelijkheid om die ruimte op te eisen: er is immers geen ander Nederlands woord dat consequent wordt gebruikt om een gemengde groep toe te spreken.

Bewustwording
De eerste stap voor verandering is bewustwording. Bij alles wat we lezen, horen en spreken kunnen we ons de vragen stellen: ‘wat is de norm?’ en ‘is dit de norm die ik uit wil dragen?’ Door zinnen te analyseren worden die vragen beantwoord. Stelregel is dat het onderwerp de verantwoordelijke of juist het afwijkende aangeeft.Wordt genoemd wat zichtbaar zou moeten zijn? Dit is niet altijd in lijn met hoe de werkelijkheid of norm zou moeten zijn. De verschuiving van de werkelijkheid is vaak onopvallend. Is de zin die je leest kloppend met jouw norm? Klopt de informatie die je krijgt wel? Biologische groente is bijvoorbeeld natuurlijke groente en wordt al eeuwen door mensen gegeten. Gemodificeerde en bespoten groenten zijn relatief nieuw en slechter voor het lichaam. Wat kies je als norm? Welke zinnen gebruik je om dat uit te dragen? Door mijn eigen taal te veranderen, kan ik op subtiele wijze duidelijk maken wat mijn norm is en zo mensen in staat stellen om andere keuzes te maken.

Nieuwe maatschappij door ander taalgebruik
Door bewust te zijn van communicatie kunnen mensen worden gestuurd. Hele volksstammen nemen beslissingen op basis van taal. Door bewust te zijn van je eigen taalgebruik, kun je kansen creëren. Voor jezelf, voor een ander of voor maatschappelijke veranderingen. Leg je de focus op het papier of op de tafel?

Niraï Melis

Niraï Melis (1980) is auteur voor Pioniers Magazine. Zij is schrijver, socioloog en ondernemer. Haar missie is om mensen weer in hun kracht te zetten. Dit doet zij door de disbalans tussen de vrouwelijke en mannelijke energie te benoemen. Ze heeft verschillende onderzoeken gedaan naar de oorzaken van de disbalans en hun invloed op de maatschappij, economie en politiek. Zo heeft ze een onderzoek naar de gendergelijkheid in kranten gedaan en in politieke programma's.