Winkelmand

Artikelen

Maatschappelijke trauma’s: wat is de invloed op hedendaagse keuzes?

Vrijwel iedereen in Nederland draagt een klein stukje van een maatschappelijk trauma bij zich. Een klein stukje pijn en ballast van een grote pijn in het collectieve geheugen van de samenleving. Het blokkeert, houdt iemand tegen, maakt mensen soms letterlijk ziek en heeft een negatieve invloed op hedendaagse keuzes en maatschappelijke debatten. Toch is er weinig over te vinden in de literatuur; maatschappelijke trauma’s vallen tussen het werk van sociologen en psychologen in. Hoe gaan we ermee om?

“De pijn is een energie die in het geheugen van de samenleving blijft hangen en van generatie op generatie wordt overgedragen, totdat de pijn wordt geheeld.”

Maatschappelijke trauma’s zijn emotionele verwondingen veroorzaakt door ingrijpende gebeurtenissen. Deze onverwerkte gebeurtenissen hebben een stempel gedrukt op zowel individuen als de maatschappij als geheel. Voorbeelden van maatschappelijke trauma’s die in Nederland spelen, zijn de Tweede Wereldoorlog, vrouwenonderdrukking , seksueel misbruik en slavernij. Deze gebeurtenissen die miljoenen Nederlanders, al overleden of nog levend, hebben meegemaakt, drukken nu nog een stempel op de hedendaagse discussies en handelingen.

Overerving generaties

Bij een persoonlijk trauma kan tussen het ontstaan van het trauma en de uiting van fysieke en emotionele klachten een lange periode zitten. Tussen het ontstaan van het maatschappelijk trauma en de maatschappelijke ‘klachten’ op langere termijn zitten vaak zelfs een of meerdere generaties. Het trauma beweegt zich, omdat het onverwerkt blijft, voort in verhalen, emoties, gevoelens en lichamen. De pijn is een energie die in het geheugen van de samenleving blijft hangen en van generatie op generatie wordt overgedragen, totdat de pijn wordt geheeld.

“Na de opkomst van Wilders wordt het onzichtbare racisme in Nederland aangeraakt en de pijn van de slavernij geprojecteerd op een symbool – Zwarte Piet. De echte discussie over het racisme blijft achterwege.”

De aanwezigheid van maatschappelijke trauma’s kunnen een verklaring zijn voor het plotseling opkomen van protest op ontwikkelingen of besluiten van de overheid. Net zoals bij het individu vlamt de pijn soms op op een onlogische plek, tijd en op een onlogische manier. De opspelende Zwarte Pieten discussie is hier een voorbeeld van. De pijn van de slavernij van verschillende generaties geleden zit nog genesteld in een deel van onze samenleving. Na de opkomst van Wilders wordt het onzichtbare racisme in Nederland aangeraakt en de pijn van de slavernij geprojecteerd op een symbool – Zwarte Piet. De echte discussie over het racisme blijft achterwege. Te pijnlijk om te benoemen. Waardoor het trauma niet wordt verwerkt en dus blijft bestaan.

Over sommige trauma’s, zoals de Tweede Wereldoorlog, zijn boeken volgeschreven, omdat het zichtbaar in de maatschappij aanwezig is. Het is ook makkelijk om hierover de feiten op te schrijven, de persoonlijke verhalen en de pijn is moeilijker te benoemen. Zoons en dochters vertellen vaak de verhalen die zij van hun ouders hoorden. Op deze manier wordt niet alleen de pijn van hun ouders zichtbaar, maar ook de eigen pijn. De pijn van de machteloosheid om een geliefd persoon gekwetst te zien, te zien rouwen of rouw geblokkeerd te zien door angsten. Andere trauma’s leven zwijgend voort in de samenleving. De personen zijn te gekwetst om hierover te praten en vaak is het ook ‘not done’ om erover te praten. Seksueel misbruik en onderdrukking zijn hier voorbeelden van. Omdat deze ingrijpende gebeurtenissen niet als maatschappelijk ongewenste gebeurtenissen worden behandeld en omdat zowel daders en slachtoffers in dezelfde maatschappij kent, wordt dit trauma in stand gehouden. Het gedrag dat daaruit voortvloeit, wordt daardoor steeds meer een ‘gedragscode’, omdat het gedrag niet veroordeeld wordt, maar juist door de stilte wordt goedgekeurd en als voorbeeld wordt meegegeven aan de volgende generatie.

Trauma vormt identiteit samenleving

Net als bij een individueel trauma, wordt trauma ook bij maatschappelijke thema’s een (sterk) onderdeel van de identiteit. Dit komt op verschillende manieren tot uiting. Vaak worden er fysieke plekken gebruikt om de pijn te herdenken en worden er rituelen en gedenkdagen ontwikkeld. Denk bijvoorbeeld aan de vele musea en films over de Tweede Wereldoorlog en aan Bevrijdingsdag. Zo wordt er een zichtbare vorm gecreëerd om de pijn te kanaliseren. De pijn wordt daarmee een onderdeel van de cultuur.

Maar ook op andere vlakken vormt het trauma de identiteit van de samenleving. Op individueel niveau bijvoorbeeld kunnen mensen na een trauma vaak nog prima functioneren. Toch is de identiteit en het gedrag anders. Mensen zijn bijvoorbeeld stiller, agressiever en/of angstiger. Pas na langere tijd komen bij een individueel trauma de fysieke en psychische klachten, zoals PTSS, burn-out, angstaanvallen, enzovoort. Deze klachten komen vaak op wanneer het lichaam de kans op rust heeft, getriggerd wordt of wanneer het zo is uitgeput, dat het de pijn niet langer kan dragen. Zo gaat het ook met een maatschappij. Na het trauma is de maatschappij ingesteld op wederopbouw, op doorgaan en op overleven. Pas als de maatschappij rust heeft gevonden of getriggerd wordt, komen de ‘klachten’ die bij het dragen van het trauma horen bovendrijven. Bij het ontkennen van die klachten of het niet helen, zullen deze klachten de identiteit van de maatschappij gaan vormen.

Maatschappelijke keuzes gebaseerd op trauma

Hoe dit uitwerkt is voor iedere maatschappij anders. Op langere termijn kan de maatschappij negatief worden, zich afsluiten, wantrouwend zijn of bijvoorbeeld gaan ‘vechten’. Het vechten kan zich uiten in racisme, het beginnen van oorlog of intolerantie naar ‘andere’ mensen. Het opkomende rechtsnationalisme is hier een voorbeeld van. Mensen herinneren zich nog de pijn van de oorlog, van samenleven met een andere cultuur. Nu de samenleving weer verandert en mensen minder controle hebben op hedendaagse maatschappelijke keuzes, wordt het gevoel van onveiligheid en angst getriggerd. De keuzes die de samenleving vandaag de dag maakt, worden beïnvloed door het trauma van 75 tot 80 jaar geleden. Als dit niet wordt onderkent, wordt nationalisme de ‘cultuur’ van de samenleving.

Ook Brexit kan voortkomen uit de trauma’s van de verschillende oorlogen. Er is altijd een ‘wij-zij’ verhouding geweest tussen het Britse rijk en de rest van Europa, er is nooit een echt ‘wij samen’ gevoel ontstaan. Het wantrouwen naar de andere Europese landen wordt getriggerd door afname van het gevoel van controle op beleidsvorming en het dagelijkse leven. Economisch gezien kan de Brexit dodelijk zijn voor de Britten, maar bezien vanuit het trauma is afstand houden van de rest van Europa de beste keuze.

In deze keuzes van de samenleving en het gedrag is ook de overerving aan de jongere generatie zichtbaar. Wat maatschappelijk gezien in eerste instantie goed werkt om de pijn te verdoven of de maatschappij te beschermen, kan op langere termijn juist negatieve gevolgen hebben. Net als bij een individueel trauma is het voor een maatschappij moeilijk om ‘objectief’ naar het eigen gedrag te kijken. De pijn heeft een belangrijke rol gekregen in de te vellen oordelen en besluiten. En net als bij een individueel trauma wordt de nieuwe generatie sterk beïnvloed door het trauma. De jeugd en het gehele leven van de nieuwe generatie staan in het teken van de pijn van de oudere generatie. En van de pijn die de nieuwe generatie wordt aangedaan door het gemis van de onbezorgdheid en volledige liefde van de ouders. Het trauma wordt op deze wijze van generatie op generatie doorgegeven en vormt al snel een onderdeel van de cultuur en het gedrag van die generatie. De vraag is of de Britten dezelfde keuze hadden gemaakt als zij de Tweede Wereldoorlog niet hadden meegemaakt en vertrouwen hadden in andere samenlevingen. Zou de Zwarte Pieten discussie zo fel zijn, als er geen slavernijverleden was en iedereen zich welkom voelt in Nederland?

Trauma’s helen

De enige manier om de overerving ongedaan te maken, is het helen van de trauma’s. Een persoonlijk trauma op individueel niveau vereist individuele heling, van zowel lichaam als geest. Een maatschappelijk trauma bestaat uit een trauma bij duizenden, dan wel niet miljoenen individuen die ieder een klein stukje van dit trauma meedragen. Hoe gaat een maatschappij zichzelf helen als zoveel individuen zo veel pijn bij zich dragen? Ieder zal zijn of haar stukje trauma op een andere manier verwerken.

Op individueel niveau is het helen en loslaten van een trauma een van de moeilijkste dingen in het leven. Een trauma kost namelijk veel energie en vormt een belangrijk onderdeel van iemands identiteit. Hoewel het een negatief effect heeft, staat een trauma qua energie-investering gelijk aan het halen van een belangrijke overwinning. Het vasthouden van de pijn kost veel energie. Vergelijk je energie met geld, dan worden er tonnen geïnvesteerd om een trauma vast te houden. Wanneer besluit je om het los te laten? Dat is een hele moeilijke keuze. De identiteit zal veranderen en de energie ‘investering’ zal voor ‘niets’ zijn. Dit geldt al voor individuen, laat staan voor een gehele maatschappij waarbij miljoenen mensen een stukje van dit trauma meedragen. Een maatschappij investeert dus jaarlijks miljarden om vast te houden aan trauma’s.

Willen we af van onnodig felle Zwarte Pieten-discussies en het opkomende nationalisme, dan wordt het zaak om onze trauma’s te gaan helen. De eerste stap daarin is het erkennen van het trauma en het aangaan van een maatschappelijk gesprek over heling ervan. Als de pijn van de slavernij en de oorlog wordt benoemd, zal de maatschappij ook op een andere manier met hedendaagse triggers omgaan. Dit geldt ook voor de erkenning van seksueel misbruik, vrouwenonderdrukking en zeker ook voor alle andere maatschappelijke pijnlijke ervaringen. Het debat aan gaan over hoe dit geheeld kan worden, vormt een eerste stap.

Niraï Melis

Niraï Melis (1980) is auteur voor Pioniers Magazine. Zij is schrijver, socioloog en ondernemer. Haar missie is om mensen weer in hun kracht te zetten. Dit doet zij door de disbalans tussen de vrouwelijke en mannelijke energie te benoemen. Ze heeft verschillende onderzoeken gedaan naar de oorzaken van de disbalans en hun invloed op de maatschappij, economie en politiek. Zo heeft ze een onderzoek naar de gendergelijkheid in kranten gedaan en in politieke programma's.