Artikelen

Is er misschien een andere reden waarom wij steeds ouder worden?

De laatste jaren gaat het hard. Op dit moment is al 50% van de volwassenen in Nederland 50 jaar of ouder (CBS). En ook al is 50 het nieuwe 35, het is onmiskenbaar dat de bevolking veroudert en het aantal ouderen de komende jaren naar verhouding exponentieel toeneemt. De marketeers voor vrijetijdsbesteding en toerisme spelen er gretig op in. 65-Plussers reizen steeds meer, steeds verder en geven veel geld uit. Niks mis mee om zo van het leven te genieten. Maar is er wellicht een andere reden waarom wij steeds (vitaler) ouder worden dan puur vermaak? Ik heb zo mijn vermoedens en neem je mee op verkenning.

Natuurlijk spelen de verbeterde levensstandaard en dito gezondheidszorg sinds de Tweede Wereldoorlog een grote rol bij het toenemen van onze gemiddelde leeftijd. De laatste decennia kregen we er 25 tot 30 jaar bij. Maar dat laat vooral iets zien over ‘hoe’ we ouder worden, niet over ‘waarom’.

“Wij zijn de enige soort op aarde die zich zo gigantisch heeft uitgebreid in de laatste eeuw. En daarnaast zijn wij ook de enige soort die zo lang leeft na de vruchtbare periode van reproductie. Waarom is dat?”

Als we even uitzoomen en kijken naar de laatste 150 jaar zien we een interessante ontwikkeling. We hebben in die periode enerzijds een geweldige technologische ontwikkeling tot stand gebracht, die heeft geleid tot enorme verbeteringen in levensstandaard en welvaart. Anderzijds hebben we onszelf in levensgevaar gebracht en wordt ons voortbestaan op deze planeet bedreigd door onder andere overbevolking, klimaatverandering en milieuvervuiling.

Ontwikkelen om te overleven

Wij zijn de enige soort op aarde die zich zo gigantisch heeft uitgebreid in de laatste eeuw. En daarnaast zijn wij ook de enige soort die zo lang leeft na de vruchtbare periode van reproductie. Waarom is dat? Zou het kunnen dat dit een soort evolutionaire respons is van de aarde of het universum? Namelijk dat de mens langer leeft, zodat zij zich zodanig kan ontwikkelen dat zij tot het oplossen van deze gevaren kan komen? We kennen inmiddels allemaal de veel geciteerde uitspraak van Einstein: we kunnen problemen niet oplossen op het niveau waarop ze zijn ontstaan. Daarom is het noodzakelijk dat we als mensen ons bewustzijn verder ontwikkelen om bevredigende antwoorden te ontdekken voor de enorme uitdagingen waar we op deze planeet voor staan. En daarvoor zou het wel eens nodig kunnen zijn dat we langer leven.

“Onze overleving als soort is noodzakelijk om te ontwikkelen naar een hoger niveau van bewustzijn.”

Tot mijn verrassing vond ik vorig jaar een medestander voor deze gedachtegang in Robert Kegan, een belangrijke autoriteit op het gebied van psychologische ontwikkeling van volwassenen. Tijdens een seminar in Amsterdam deed hij een soortgelijke uitspraak:We are living a whole generationl onger. Why is this happening? (…) Species do what they do for only one reason: to survive. And we have arrived at a point of possible destruction. Ook volgens hem is het voor onze overleving als soort noodzakelijk om te ontwikkelen naar een hoger niveau van bewustzijn.

Robert Kegan onderscheidt in zijn werk een aantal stadia van ontwikkeling, hij noemt ze orders of consciousness of structuren in bewustzijn, die beschrijven hoe de mens betekenis geeft aan haar omgeving en hoe dat samenhangt met de vorming van haar identiteit*. Naarmate de mens groeit naar een volgend stadium van bewustzijn, kan zij met meer complexiteit omgaan. Met name de laatste twee stadia die hij beschrijft, zijn relevant voor mijn betoog, namelijk de Self-Authoring mind en de Self-Transforming mind. Daarom hier een klein uitstapje.

Self-authoring mind
Als we vanuit de self-authoring mind opereren, zijn we in staat om ons genoeg van onze sociale omgeving te distantiëren om een eigen persoonlijke autoriteit te vormen. We hebben een ‘innerlijke plek’ van waaruit we dingen beoordelen en keuzes maken ten aanzien van verwachtingen van de buitenwereld. Wij zijn zelf de autoriteit, de bron. We hebben een eigen overtuigingssysteem, ideologie of persoonlijke code en we zijn in staat onszelf te sturen, een standpunt in te nemen en grenzen te stellen. Bewust of onbewust hebben we een richting, een agenda, een strategie of een analyse van wat nodig is, als basis van waaruit we naar de buitenwereld communiceren. In omgekeerde richting creëert de self-authoring mind een filter voor inkomende informatie en geeft prioriteit aan het ontvangen van informatie die relevant is voor ons eigen plan of standpunt. Dat geeft ons een enorme capaciteit voor focus en het vermogen om dingen tot stand te brengen. Die filter kan echter ook leiden tot rampen, als ons plan of ons standpunt op één of andere manier gebreken vertoond. Of als een cruciaal element in onze onderneming ontbreekt omdat het niet wordt gewaardeerd door onze filter. Of als de wereld zodanig verandert dat een aanpak die ooit uitstekend was, nu achterhaald is.

Self-transforming mind
De self-transforming mind heeft ook een filter, maar is er niet mee versmolten. De self-transforming mind kan terugstappen van haar eigen filter en ernaar kijken, niet alleen er doorheen kijken. Op dit niveau van mentaal functioneren ‘groeien we groter’ dan onze eigen ideologie. We kunnen reflecteren op onze eigen ideologie of onze persoonlijke autoriteit en we zijn in staat om de beperkingen ervan te zien. We zien dat elk systeem, hoe krachtig of waardevol ook, op enige manier beperkt of incompleet is. We zijn in onze communicatie niet alleen gericht op het verder brengen van onze eigen agenda of ontwerp. We maken ook ruimte voor het wijzigen of het uitbreiden van onze agenda of ontwerp. Dus als we informatie verzamelen, zoeken we niet alleen informatie vanuit het perspectief van ons eigen ontwerp, we zoeken ook informatie over dat ontwerp zelf. Op dit niveau van ontwikkeling kunnen wij dus een veel grotere complexiteit omarmen en kunnen we beter omgaan met tegenstellingen. We stemmen ons af op de dialectiek tussen tegenpolen, in plaats van ons te richten op één van de polen. We kunnen meerdere perspectieven hanteren en daardoor dynamisch omgaan met conflicten. Op dit niveau ervaren we onszelf meer als fluïde zelf-in-relatie en niet zo strikt afgescheiden van anderen, zoals bij de self-authoring mind.

De verschillende stadia van ontwikkeling zijn inclusief. Dat wil zeggen dat als je doorgroeit naar een volgend niveau van ontwikkeling, je de vorige niveaus nog steeds gebruikt en bewust kunt inzetten. Dus mensen met een self-transforming mind, kunnen nog steeds goed grenzen stellen of een duidelijk standpunt innemen, als de situatie dat vraagt. Zij zijn er alleen niet mee geïdentificeerd.

Vanuit deze beknopte typering mag duidelijk zijn, dat de maatschappelijke en ecologische problemen waar wij anno 2018 mee te maken hebben, vragen  om een substantieel aantal mensen dat zich ontwikkelt naar een self-transforming mind. Volgens Kegan begint die self-transforming mind zich meestal pas te ontwikkelen rond middelbare leeftijd. Dat bevestigt wat mij betreft het idee dat wij naarmate wij ouder worden niet alleen langer vitaal kunnen blijven, maar ook ons bewustzijn verder kunnen ontwikkelen. In tegenstelling tot hoe er tot nu toe vaak over ouder worden wordt gedacht en geschreven, namelijk dat onze mentale vermogens  eerder minder zouden worden.

Blijven ontwikkelen
De gedachtegang dat we ons verder kunnen ontwikkelen naarmate we ouder worden, wordt ook ondersteund door wetenschappelijk onderzoek naar de werking van ons brein in de laatste 10-20 jaar. Daaruit is onder andere duidelijk geworden dat dat brein een enorme plasticiteit bezit. Het beschikt over een gigantisch aanpassingsvermogen en kan zich tot op hoge leeftijd blijven ontwikkelen. Mits we mentaal en fysiek in beweging blijven en het actief blijven trainen!
Een ander interessant gegeven in dit verband is dat diverse onderzoeken laten zien dat ouderen die een doel hebben om voor te leven en die zinvol bezig kunnen zijn, langer gezond blijven. Getuige onder andere het grote aantal 100-jarigen in een dorpje in het Noorden van Okinawa, Japan. (Ikigai).**

“Vanuit een nieuwe waardering en invulling van ouder worden, moeten ouderen weer een grotere en belangrijke rol krijgen in de samenleving.”

Wat mij betreft ondersteunen deze verschillende onderzoeken het vermoeden dat wij mensen ouder worden om een evolutionaire reden: om ons bewustzijn verder te ontwikkelen. Zodat we nieuwe oplossingsrichtingen kunnen genereren voor de grote uitdagingen waar we voor staan. Dat pleit ook voor een nieuwe, ontwikkelingsgerichte visie op ouder worden, ouderdom en de rol van ouderen in de samenleving. En het rechtvaardigt een beroep op ouder wordende mensen om nooit mentaal met pensioen te gaan, maar vooral actief te blijven op het gebied van hun interesse en zich bewust te blijven ontwikkelen. Uiteraard naar vermogen en met respect en goede zorg voor het verouderende lichaam

Nieuwe rol voor wijze ouderen
Vanuit een nieuwe waardering en invulling van ouder worden, moeten ouderen weer een grotere en belangrijke rol krijgen in de samenleving. Op allerlei niveaus. In het Engels hebben we daar een mooi woord voor: (de rol van) Elders. Misschien zou ‘wijze oudere’ het Nederlandse equivalent kunnen worden? En die rol is meer dan alleen het inbrengen van je levenservaring, wat natuurlijk zeker belangrijk is. Ouderen die bewust hebben gereflecteerd op hun levenservaring kunnen ook wijsheid en een groot perspectief inbrengen. Denk bijvoorbeeld aan iemand als Nelson Mandela die zich in zijn gevangenschap enorm had ontwikkeld als mens en vervolgens een wijze president werd met een groot verbindend vermogen.

Oudere mensen de kans geven hun wijsheid en perspectief te ontwikkelen en in te zetten, vraagt een andere waardering van ouderdom dan nu gebruikelijk is in onze cultuur die enorm gericht is op jong zijn en blijven. Het vraagt van beleidsmakers  en werkgevers om bewust anders om te gaan met ouderen en na te denken over constructieve rollenen posities die zij kunnen innemen. Het vraagt om nadenken over hoe de verschillende generaties in een bedrijf of organisatie op een constructieve en productieve manier kunnen samenwerken en elkaar kunnen versterken. Daarbij gaat het niet alleen om het overdragen van kennis van oud op jong, maar ouderen kunnen ook van jongeren leren. Hoe kun je de sterke punten van verschillende generaties  zodanig benutten dat die diversiteit het geheel versterkt en de organisatie verder brengt? Dat betekent dat je werkt aan een ontwikkelingsgerichte organisatie, waar iedereen haar beste kwaliteiten blijft benutten, ontwikkelen en inzetten, ook al veranderen die in de loop der jaren. Van organisaties vraagt dit dus flexibiliteit en actief bezig zijn met duurzame inzetbaarheid en vitaliteit en gelegenheid geven om verder te ontwikkelen, voor jong en oud.

(Her)bezinnen
Van ouderen vraagt het op hun beurt dat zij zich (her)bezinnen op hun leven en op hoe zij in hun volgende levensfase zin en betekenis willen geven aan hun werk. Zeker vanaf hun 50ste jaar een mooie leeftijd zo rond de overgang, wanneer er zowel voor mannen als voor vrouwen sowieso allerlei veranderingen plaatsvinden in hun leven. Wat past er in deze fase van hun leven bij hen, waar worden ze enthousiast van? Waar en hoe zouden zij willen bijdragen aan de samenleving? Door zo’n herbezinning boren zij het ontwikkelingspotentieel van hun latere levensjaren aan en kunnen zij bewust nieuwe keuzes maken in hun werk en in hun leven. Daarmee kunnen zij ook, juist in hun latere jaren, een mooie, zinvolle bijdrage leveren aan de wereld om hen heen. Onze wereld heeft die hard nodig.

 

*  Robert Kegan, The evolving self, problem and process in Human Development, Harvard University Press, 1983

**Francesc Miralles, Hector Garcia, Ikigai, De Japanse geheimen voor een lang, gezond en gelukkig leven, Boekerij, nov. 2016

Josephine van den Bogaard

Josephine van den Bogaard schrijft incidenteel voor Pioniers Magazine. Zij werkt als transformatiecoach en facilitator met vrouwen in de transitie naar de derde levensfase (50+). Haar passie is om vrouwen te helpen het diepere creatieve potentieel in zichzelf aan te boren en van daaruit bewust keuzes te maken voor hoe zij hun derde levensfase willen invullen. Zodat zij hun wijsheid kunnen leven, en de enorme potentie van deze nieuwe levensfase ontdekken, voor zichzelf en voor de wereld om hen heen. Josephine is een pionier in hart en nieren, zij is van oorsprong andragoog en heeft veel ervaring in het werken aan bewustzijnsontwikkeling van vrouwen.