Artikelen

Hoe kijken we naar de Islam?

Deze Pinksterdagen heb ik gebruikt om de driedelige documentaire serie Allah in Europate bekijken, gemaakt door Jan Leyers. Boeiend en persoonlijk zoals Jan steeds zijn films maakt. Hij bezocht Zweden, Denemarken, Duitsland, Nederland en België. Het beeld dat naar voren komt, is gevarieerd. Zweden is (nog steeds) erg open en tolerant ten aanzien van moslims. Denemarken is wantrouwend geworden na de cartoonaffaire en vindt Zweden naïef. In Duitsland maken we kennis met mensen die hun geloof op uiteenlopende wijzen beleven en vormgeven: van zeer conservatief tot een verlichte vorm van de Islam waarbij er vooral thuis gebeden wordt en de vrouwen geen hoofddoek dragen. In Nederland waar 1 miljoen moslims wonen en de stemming in de afgelopen 15 jaar sterk anti-Islam is geworden (o.a. 1,5 miljoen Wilders stemmers) laat Jan ons een beweging zien die streeft naar een eigen Islamitisch kalifaat, niet in Europa maar ergens in het Oosten. De motivatie erachter is dat het moslims in heel Europa steeds moeilijker wordt gemaakt om hun geloof te belijden zoals ze dat zelf willen. In Antwerpen ontmoeten we op een Islamitische beurs een Belgisch gezin dat zich bekeerd heeft toen de dochter verkering kreeg met een moslim jongen. De moeder heeft zich verdiept in de Islam en in de Koran en haar eigen keuze gemaakt.

Het hoofdthema dat in deze documentaire naar voren komt, is het conflict tussen de strenge Islamitische waarden en de liberale waarden van Europa. Een belangrijke vraag betreft de betekenis van de Koran: of je die letterlijk moet nemen en begrijpen of, zoals een islamitische docent van een basisschool in Brussel het verwoordt, dat je dit heilige boek in de context van de huidige tijd moet plaatsen. De Belgisch-Palestijnse onderzoeker Montasser Al De’emeh laat ons zien hoe veel kinderen door ouders en de Madrassa geïndoctrineerd worden met angstige verhalen over God en de hel. Vergelijkbaar met hoe (vroeger) kinderen in de Gereformeerde Kerk hel en verdoemenis over zich heen gestort kregen.

“De Belgisch-Palestijnse onderzoeker Montasser Al De’emeh laat ons zien hoe veel kinderen door ouders en de Madrassa geïndoctrineerd worden met angstige verhalen over God en de hel.”

Aan de ene kant zijn er imams die stellen dat er nooit een verzoening tussen de islamitische en liberale leefwijze plaats kan vinden, omdat de Europese idealen bedacht zijn door de mens. En hoe kan de mens nu oordelen over goed en kwaad. Dat moeten we overlaten aan God. Het is daarom beter om de door God bedachte leefregels te volgen. Aan de andere kant vinden we leraren die het belangrijk vinden om na te denken over de Koran en de islamitische leefregels. Een Brusselse docent vraagt aan zijn leerlingen: wat is belangrijker: je hersenen of de Koran? Als antwoord krijgt hij ‘de Koran’ te horen waarop hij daarover dieper met hen in gesprek gaat. Hij zegt: om de Koran te kunnen begrijpen, heb je je hersenen nodig, dus die zijn belangrijker. Het is van belang om zelf te leren nadenken en niet alles als zoete koek te slikken. We horen ook twee moeders wier kinderen naar Syrië zijn gegaan. Zij geven nu voorlichting in het hele land om ouders te waarschuwen en alert te maken.

Ieder mens is een kruispunt van identiteiten

In de documentaire wordt de grote diversiteit onder moslimgelovigen zichtbaar. Dat is een prettig tegenwicht tegen het monolithische beeld van ‘de moslim’ dat helaas maar al te gangbaar is. Vaak wordt in tweedelingen gepraat. Het gaat over jongeren en ouderen, over zwart en wit, over linkse of rechtse politici, over moslims en niet-moslims, over homo’s en hetero’s. Het gaat steeds over een ‘zij’ en een ‘wij’. Ik zie een mens meer als een kruispunt van verschillende rollen, identiteiten, kenmerken.

Bij diversiteit gaat het om overeenkomsten en verschillen tussen mensen. Het kan gaan over:

  • etniciteit (waar kom je oorspronkelijk vandaan: Nederland, Turkije, Somalië)
  • religie (moslim, jood, katholiek, gereformeerd, boeddhist, humanist)
  • man – vrouw
  • leeftijd
  • opleidingsniveau
  • beroep
  • woon je op het platteland of in de stad
  • gezinssituatie: heb je een gezin of ben je alleenstaand
  • politieke voorkeur
  • hoe kijk je naar jezelf en naar de wereld: wat is je levensvisie, wat zijn je waarden en normen, wat vind je belangrijk in het leven.

Op al deze punten kunnen wij van elkaar verschillen of hetzelfde zijn. En zo ontstaat een grote gevarieerdheid van mensen die je niet zomaar in één hokje kunt plaatsen. Kijk bijvoorbeeld naar onderstaande moslimvrouw:

Vanuit dit kruispunt ga je als mens allerlei verbindingen aan met anderen. Zoals bovenstaande vrouw anderen ontmoet in de Marokkaanse vrouwenvereniging, de PvdA vergadering, de ouderraad en in de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland.

“Kruispunt-denken doet ons beseffen dat we op een aantal punten van elkaar verschillen en op andere gebieden in dezelfde positie verkeren en hetzelfde zijn.”

Daarom is het zo belangrijk om mensen niet vast te pinnen op één identiteit. Daarmee doe je hen onrecht. Bovendien wordt hierdoor hun ontwikkeling bemoeilijkt. Een van de vrouwen in de film uit haar zorgen over de toekomst. Ze zegt dat ze veel meer dan vroeger wordt aangesproken op haar islamitische achtergrond, terwijl dat voor haar maar een van de elementen van haar persoonlijke identiteit is. Zij wil als een totaal persoon gezien worden. Kruispunt-denken doet ons beseffen dat we op een aantal punten van elkaar verschillen en op andere gebieden in dezelfde positie verkeren en hetzelfde zijn. Bijvoorbeeld: allebei vrouw, allebei moeder, allebei bezorgd over wat er in de wereld gebeurt, allebei gelovend in één Almachtige.

Spiral Dynamics

De uiteindelijke conclusie van de documentaire is dat het vooral gaat over een conflict binnende Islam: een strijd tussen de conservatieve hardliners en degenen die ruimte willen voor twijfel en kritiek en een eigen vorm van godsdienstbeleving.

Het is interessant om deze tegenstelling te bekijken door de bril van Spiral Dynamics (zie www.spiraldynamicsintegral.nl), omdat dan zichtbaar wordt dat zich binnen alle religies min of meer dezelfde processen afspelen of afgespeeld hebben. Op de gemeenschapsscholen in Brussel wordt bijvoorbeeld een intensief debat gevoerd over de evolutieleer: in hoeverre is die verenigbaar met de Islam? Het is dezelfde discussie als die in de Verenigde Staten plaats vindt onder de streng Christelijke stromingen. Karen Amstrong heeft uitgebreid onderzoek naar de ontwikkeling van de huidige wereldreligies gedaan en ziet veel overeenkomsten (zie bijvoorbeeld De strijd om God).

Vanuit Spiral Dynamics is dat verklaarbaar omdat mensen en alle menselijke manifestaties een continue ontwikkeling doormaken. Spiral Dynamics is gebaseerd op het feit dat het de natuurlijke impuls van de mens is om zich verder te ontwikkelen. Ieder mens maakt een ontwikkeling door, van een kleine baby tot een volwassen mens. Daarin verandert ook je kijk op de wereld. De mens ontwikkelt zich op allerlei terreinen: fysiek, emotioneel, relationeel, cognitief en moreel. De waarden en normen veranderen naarmate de levensomstandigheden veranderen. Onze kijk op de wereld verruimt zich langzamerhand (van gericht op je zelf en je eigen familie(Paars), naar betrokkenheid bij de mensen die hetzelfde zijn als jij (Blauw) totdat je uiteindelijk een wereldburger bent en je in wilt zetten voor de hele mensheid (Groen).

De monotheïstische godsdiensten zijn begonnen in een wereld die behoefte had aan Blauwe structuren met hiërarchie, regels, voorschriften. Vaak hebben zij de Paarse rituelen van o.a. natuurgodsdiensten geïncorporeerd (zoals de kerstboom, eieren zoeken met Pasen of de Ka’aba). Er zijn ook vele godsdienstoorlogen geweest en nog steeds is er op verschillende plekken veel geweld gaande waarbij religie (vaak als middel voor andere belangen) wordt ingezet (Rood). De meeste religies zijn nog steeds sterk Blauw gekleurd met duidelijke voorschriften die je moet volgen. Enkele groepen en individuen zijn verder gegaan op het religieuze pad, te beginnen met de ontwikkeling van de vrije mening en kritisch onderzoek (Oranje). Niet zomaar geloven wat er gezegd wordt, maar dat onderzoeken. Hier komen de ‘liberale’ waarden tot leven ook binnen een religie. Er zijn verschillende Islamitische denkers, filosofen en stromingen die zich in deze meer vrije ruimte bewegen. Weer een stap verder komt er ruimte voor een open dialoog met andere godsdiensten (Groen).

Ook de individuele mens ontwikkelt zich op spiritueel/religieus gebied:

  • Je kunt geloven in een magische God/Allah en veel aandacht geven aan rituelen (Paars)
  • Je kunt geloven in een op macht beluste God/Allah die ons aanzet tot geweld (Rood)
  • Je kunt geloven in een mythische God/Allah die ons voorschrijft hoe we moeten leven (Blauw)
  • Je kunt geloven in een liberale God/Allah die ons uitnodigt tot eigen Bijbel- en Koranstudie en het formuleren van onze eigen mening. Je kunt daarin tot de conclusie komen dat God niet bestaat. (Oranje)
  • Je kunt geloven in een pluralistische God/Allah die zegt dat alle gelovigen en niet-gelovigen met elkaar in contact en in harmonie moeten samen-leven. (Groen)
  • Je kunt geloven in een Integrale God/Allah die je doet beseffen dat we ons uiteindelijk allemaal bewust zijn van het feit dat er “Iets” is dat ons allen overstijgt, dat Groter is dan de individuele mens en dat we allemaal onderdeel zijn van de schepping, van de kosmos, van de Grote Eenheid. (Geel)

De strijd tussen de conservatieve hardliners en degenen die ruimte willen voor een eigen vorm van godsdienstbeleving, is dus in feite een strijd tussen het behoudende Blauwe waardesysteem en ontluikend Oranje binnende Islam. Zoals we dit in Nederland ook zelf kennen van de ontwikkelingen in de Protestante en Katholieke kerk. Je kunt dan ook meteen zien hoe traag die veranderingen gaan. Maar het denken verandert. Ook al kunnen de protesten van het behoudend deel van de gelovige leiders en hun volgelingen heftig zijn.

De kern

Besef dat mensen in iedere religieuze of spirituele stroming deze verschillende Godsbeelden kunnen hebben. Om het anders te zeggen:

Er zijn traditionele moslims, fundamentalistische moslims, vrome moslims, liberale moslims, moslim wereldburgers, integraal denkende moslims.

Er zijn traditionele joden, fundamentalistische joden, vrome joden, liberale joden, joodse wereldburgers, integraal denkende joden.

Er zijn traditionele christenen, fundamentalistische christenen, vrome christenen, liberale christenen, christelijke wereldburgers, integraal denkende christenen.

Er zijn traditionele boeddhisten,….enz. enz.

Hopelijk krijgt iedere gelovige de kans om zijn/haar eigen ontwikkeling te volgen.

Leida Schuringa

Leida Schuringa schrijft voor Pioniers Magazine. Zij werkt als partner bij CHE-Synnervate en is auteur van verschillende boeken o.a. Omgaan met diversiteit; Projectmatig werken voor de non-profit sector en Community Empowerment in a developing country. Haar ervaring ligt in de non-profit sector en ontwikkelingssamenwerking. Op dit moment is zij met name actief in Tsjechië en Malawi. Leida is socioloog, gecertificeerd (leer)supervisor, integral coach (ICC), trainer en adviseur. Zij specialiseerde zich in Spiral Dynamics integral (www.spiraldynamicsintegral.nl) en is geïnteresseerd in de toepassing ervan op maatschappelijke vraagstukken. Haar specifieke expertise ligt vooral op het terrein van community empowerment en haar passie is een bijdrage te leveren aan samenwerking tussen mensen met allerlei verschillende achtergronden.