Winkelmand

Artikelen

Bespiegelingen over het corona-tijdperk met behulp van Spiral Dynamics

“Alles waarvan we dachten dat het vanzelfsprekend was, blijkt niet waar te zijn. Laten we leren om vrij van angst het Niet-Weten in te stappen.”

In de huidige wereld is alles tot stilstand gekomen, een uitgelezen moment van bezinning. Het wordt uitermate zichtbaar hoe we onszelf hebben opgejaagd, hoe we in het Westen onuitputtelijk luxe hebben nagejaagd en hoe we onnadenkend van alles voor lief hebben genomen. Het is al jaren bekend dat allerlei virussen van dieren, waaronder vaak de vleermuis, mensen kunnen besmetten. Maar die kennis is niet serieus genoeg genomen, net zoals dat zo moeizaam gebeurt met wat we intussen weten over klimaatverandering. Het denken was te veel gericht op winstbejag, korte termijn en streven naar macht.

Ineens is alles anders: in de wereld en in Nederland. Er wordt nauwelijks meer gevlogen of met de trein gereisd. Mensen moeten zo veel mogelijk thuisblijven. Scholen, veel werkplekken en winkels werden gesloten. Elders worden overuren gemaakt, met name in de zorg, en ook door beleidsmakers en wetenschappers die op zoek zijn naar antistoffen en testen. En door al die ouders die thuis les moesten gaan geven. Het is een compleet ongekende situatie die niemand in deze vorm heeft zien aankomen.

Natuurlijk zijn er wel allerlei mensen die hebben aangegeven dat het zo niet door kan gaan, zoals de Club van Rome die al in 1972 het rapport Grenzen aan de groei publiceerde. Of Kate Raworth die in 2017 de onjuiste uitgangspunten van de wereldwijde liberale economie aan de kaak stelde en de Donut-economie als nieuw model ontwikkelde[1]. Ervin Laszlo, voorheen lid van de Club van Rome en nu president van de Club van Boedapest, geeft al jaren aan dat de wereld op een nieuw ‘bifurcatiepunt’ is aangeland. Dat is een moment in de tijd waarop de (technologische) leefomstandigheden zo veranderd zijn dat we op een tweesprong staan: of we maken een sprong vooruit als mensheid naar een volgende transitiefase of we vallen terug in een regressie. In de evolutionaire ontwikkeling van de mensheid zijn er steeds van dit soort belangrijke transitie momenten geweest die voorafgegaan worden door een periode van grote chaos. Daar lijken we nu wel echt middenin te zitten.

We kunnen nog niet zien waar we op af varen. We staan ‘on hold’. Het coronavirus creëert nieuwe leefomstandigheden en de vraag is hoe we daarop gaan reageren. Sommigen zien het als een kans om het anders te doen, anderen verlangen terug naar de ‘goede oude tijd’. De filosofie van de club van Boedapest is gebaseerd op het besef dat de uitdaging waar de mensheid voor staat, alleen overwonnen kan worden door de ontwikkeling van een wereldwijd cultureel bewustzijn. In dit artikel beschrijf ik met behulp van Spiral Dynamics hoe ik tegen de huidige ontwikkeling van het bewustzijn in corona-Nederland aan kijk.

Ontwikkeling stadia van bewustzijn

De verschillende ontwikkelingsstadia, die we als mensheid tot nu toe hebben doorgemaakt, worden goed zichtbaar in het Spiral Dynamics model[2] (dat deze stadia aangeeft met een bepaalde kleur). Van jagers en holbewoners die echt moesten zien te overleven (beige) via de eerste agrarische gemeenschappen (paars) en de feodale samenlevingen (rood) naar de betrekkelijke rust en orde van het blauwe waardensysteem. Paars, rood en blauw samen kunnen we ook benoemen als het Traditionele waardensysteem. Op basis van die blauwe structuur met wet en regelgeving kon de moderne ondernemende samenleving zich ontwikkelen waarin ratio, wetenschap en individueel succes de boventoon voerden. Al deze waardesystemen of ‘world views’ ontwikkelen zich steeds als reactie op de leefomstandigheden. Als zich nieuwe problemen en uitdagingen voordoen die niet op te lossen zijn binnen het oude systeem, ontstaan nieuwe manieren van denken en handelen.

Als reactie op de negatieve kanten van de moderne levensvisie (oranje), ontwikkelde zich in de vorige eeuw het postmoderne waardesysteem (groen) met aandacht voor communicatie, gevoelens en solidariteit. En op dit moment ontstaan de eerste manifestaties van integraal (geel) en zelfs al van holistisch (turquoise) denken. Ieder individu doorloopt deze ontwikkelingsstadia tot een bepaald punt, afhankelijk van je leefomstandigheden. Bijzonder is dat we niet een stadium kunnen overslaan zoals we dat ook weten van de cognitieve ontwikkeling van een kind (Piaget). Langzamerhand verruimt zich je blikveld: van je familie en je eigen groep naar landgenoten en mensen op de hele wereld. De stadia die je doorlopen hebt, vormen een blijvend en dynamisch onderdeel van je persoonlijkheid. Als we deze Spiral Dynamics bril opzetten, wat kunnen we dan zien gebeuren in de huidige coronawereld?

Uiteenlopende reacties

In de meeste landen is de lockdown ingezet als middel om het virus in te dammen. Dat is een strak blauwe maatregel voor hele samenlevingen die men meestal probeert te handhaven met behulp van blauw-rode mechanismen: boetes, politie, leger. In China, Taiwan en Zuid-Korea lukt dat goed door de strenge controlestructuren. In Portugal ook omdat – naar verteld wordt – de bewoners erg gezagsgetrouw zijn. In de VS van de (rood-oranje) Trump is dit daarentegen een groot probleem, ook omdat de vermeende vrijheid van de Amerikaan zich moeilijk laat inperken. In landen met een slechte economische of oorlogssituatie is het bijna niet te doen. Blauwe structuren zijn hier vaak nog erg zwak.

En wat gebeurt er bij ons, in dit land met een vrij dominante (post)moderne (oranje-groene) samenleving? Ook hier, meteen toen de uitbraak een feit was, rigoureuze (blauwe) maatregelen: horeca en scholen dicht, thuisblijven en werken, afstand houden, alle evenementen afgelast. Ze zijn ook steeds verder aangescherpt. Dit alles om de verspreiding van het virus af te remmen met als belangrijk doel: de capaciteit van de gezondheidszorg onder controle te houden. Rutte noemt het een ‘intelligente lockdown’. Wat kunnen we zien als we wat uitzoomen van de dagelijkse besognes?

Ontwikkeling in Nederland

Iedere dag is er weer ander nieuws, de ontwikkelingen gaan snel. Toch doe ik een poging om in deze paragraaf een aantal lijnen te schetsen.

  • Door de lockdown worden we noodgedwongen helemaal teruggeworpen op het primaire gezin en naaste familie, vrienden en buren. In dergelijke levensomstandigheden blijkt weer hoe essentieel sociaal contact voor ons als mens is en hoe de waarde ervan de afgelopen decennia in onze samenleving wat onder geschoffeld is geweest. Ondanks ook schrijnende situaties, waarin het op elkaars lip zitten juist leidt tot grote spanningen, vermoed ik dat de paarse verbondenheid in ons land weer wat krachtiger zal worden.
  • Onze regering heeft vrij snel ingegrepen toen bleek dat het coronavirus ineens erg hard om zich heen greep en toonde meteen ook grote rode daadkracht met het enorme pakket aan maatregelen om de eerste (economische) klappen op te vangen.
  • Opvallend is verder dat de overheidsmaatregelen voor een belangrijk deel expliciet gebaseerd zijn op wetenschappelijke bevindingen zoals van het RIVM. Het gezag van en vertrouwen in de wetenschap (en intellectuelen), die nogal onder vuur lagen van rechts populisme, lijken hiermee weer enigszins hersteld. Bovendien houden de burgers zich eigenlijk bijzonder goed aan de maatregelen met uitzondering van bepaalde groepen die toch al een issue hebben met autoriteit of in erg moeilijke levensomstandigheden verkeren. Een voorlopige voorzichtige conclusie kan zijn dat de autoriteit van de blauwe structuur in Nederland versterkt wordt door deze hele crisis. Dat is goed nieuws voor de stabiliteit van de samenleving. Het voorkomt dat we in chaos en wetteloosheid terechtkomen.

Op deze wijze wordt het traditionele fundament van onze samenleving versterkt.

  • De oranje waarden in onze moderne kapitalistische samenleving zijn ook aan het schuiven. Ongezonde uitwassen zoals het met veel geld kapen van mondkapjes die door een andere opdrachtgever besteld zijn, of miljarden overheidssteun aan grote bedrijven zonder voorwaarden, worden gehekeld. Wel zijn er grote zorgen over hoe het verder moet met de economie. Het uitzonderlijk grote steunpakket voor ondernemers en ZZP-ers zal voorlopig de consumptie-uitgaven op een bepaald niveau houden, maar kan niet voorkomen dat veel bedrijven in allerlei sectoren om zullen vallen met werkloosheid als gevolg. Gelukkig hebben wij in tegenstelling tot de Verenigde Staten een goed vangnet, maar voor veel mensen is het een angstig vooruitzicht. Tegelijkertijd ontstaat er ook bewustzijn over de ‘ratrace’ waar we in zaten. Ik hoor veel mensen vertellen over de rust die ze nu ervaren. Het is echt een moment van bezinning. Waarom al dat kopen en uitgaan en reizen? Natuurlijk fijn, maar het was ook uit de hand gelopen. De balans was weg. De gevolgen van ongebreideld consumeren en niet duurzaam produceren voor de planeet zijn enorm. De verschillen tussen rijk en arm zijn de afgelopen decennia in de hele wereld steeds groter geworden en veel grote bedrijven slaagden er in om hun macht en rijkdom te vergroten (Nederland belastingparadijs). Er gaan vele stemmen op om de economie rechtvaardiger, socialer en duurzamer te maken. Oranje ondernemerschap hebben we hard nodig maar wel binnen een circulaire economie.
  • Het besef dat de mens centraal dient te staan is in deze corona-tijd sterk gegroeid. Er lijkt meer ruimte te komen voor de ‘zachtere’ postmoderne groene waarden. Saamhorigheid is nu bijvoorbeeld een veel gebruikt begrip: aandacht voor elkaar, op elkaar letten, naar elkaar luisteren, waardering geven, elkaar helpen. Waarden die breed gedragen worden in de samenleving. Het gaat daarbij niet alleen om de eigen groep, maar om het met respect omgaan met iedereen. De 1,5 meter afstand respecteren. Dat is enerzijds een blauwe regel, maar het doet ook iets in het bewustzijn van mensen. Je kunt niet zomaar je eigen gang gaan, maar moet rekening houden met het effect van jouw gedrag op anderen. Tijd voor verandering dus: herverdeling van geld (misschien ook een basisinkomen), herwaardering van die beroepen die essentieel zijn voor een samenleving, consuminderen, meer aandacht voor vrienden, familie en sociaal contact, minder reizen (nu we toch gewend zijn aan digitaal vergaderen en ontmoeten), maatschappelijk verantwoord ondernemen.

Onze ‘intelligente lockdown’ (waarvan we overigens nog moeten zien of het werkt) is een mooie spiegel van de dominante oranje en groene waarden in onze samenleving. Het doet een beroep op eigen verantwoordelijkheid en saamhorigheid en dat past. Onmogelijk om je voor te stellen dat hier het leger ingezet zou worden om de correcte uitvoering van de maatregelen te controleren.

Integrale toekomst?

We staan op een tweesprong. Gaan we terug naar ‘business as usual’ inclusief alle gevolgen of benutten we het corona tijdperk om een nieuwe kant op te gaan waarin het welzijn van de hele mensheid en planeet centraal staan? Ideeën voor een andere samenleving en een andere economie zingen rond. Er zijn allerlei initiatieven zoals bijvoorbeeld de strategie Amsterdam Circulair 20-25: in grote stappen naar een duurzame stad[3], de Transitiemotor·,de na-corona interviews in de NRC, het platform NL zorgt voor elkaar[4], de programma’s van Pakhuis De Zwijger of de uitzendingen van Tegenlicht. Dit sluit aan op een beweging die al langer gaande was in Nederland. In hoeverre het allemaal gaat landen, is nog de vraag. Zoals altijd spelen er grote financiële belangen. En er is natuurlijk ook veel weerstand tegen en angst voor veranderingen.

Het is tijd om na te denken over Nederland na corona. Welke waarden zijn het meest belangrijk? Waar willen we naartoe? Allerlei mensen en groepen zijn hiermee bezig, ook politici, de overheid en bedrijven. Het kan snel een machtsstrijd worden over wie gelijk heeft. Economie of gezondheid? Welvaart of welzijn? Kapitalisme of armoede? Traditie of globalisering? Eigen groep of samenleving? Angst of hoop? De voortdurende strijd tussen de mensen, organisaties en partijen die verschillende levensvisies aanhangen, brengt ons niet verder[5]. Een overstijgende integrale aanpak misschien wel. Daarom hebben we zo hard meer integraal (geel) leiderschap nodig. Kenmerkend voor integraal leiderschap is dat je de waarde van alle voorafgaande waardesystemen kunt zien en integreren. Als integraal leider kun je een structuur ontwerpen waarbinnen de verschillende perspectieven zichtbaar worden, je bent in staat de connectie aan te gaan met mensen met wie je het niet eens bent. Je kunt ervoor zorgen dat de gezamenlijke waardevolle elementen, die de betrokkenen inbrengen, tot een werkbaar geheel gesmeed worden. Dat is echt geen gemakkelijke opgave, maar we zien steeds meer initiatieven waarbinnen dit gedaan wordt.

Een toekomstbeeld dat alle lagen van de bevolking aanspreekt, is hierbij van essentieel belang. We hebben een overstijgend doel nodig waarvoor mensen vanuit verschillende motieven warm gaan lopen. HOE de weg daarheen – het proces – vorm krijgt, HOE je goed over het WAT kunt praten met allerlei verschillende groepen mensen, bepaalt het draagvlak voor een andere samenleving. Wie worden op welke wijze betrokken bij de concretisering van beleid? Hoe bouw je dat op vanaf lokaal niveau in de buurten en wijken? Hoe integreer je al die verschillende stemmen en perspectieven in de opbouw van onze steden[6], ons land en ook Europa? Het is ook een zoektocht naar andere, nieuwe vormen van democratie[7]. Ik hoop dat we in staat zijn om de sprong te maken.

Bronvermeldingen:

[1] Zie ook: https://view.joomag.com/pioniers-magazine-okt-nov-dec-2018-verandering-en-transformatie/0421858001536216851/p46
[2] Zie www.spiraldynamicsintegral.nl
[3] https://www.amsterdam.nl/bestuur-organisatie/college/wethouder/marieke-doorninck/persberichten/strategie-amsterdam-circulair-grote/
[4] Zie www.NLzorgtvoorelkaar.nl
[5] Zie ook dit artikel over Integrale Politiek https://view.joomag.com/pioniers-magazine-jan-febr-maart-2019-visie-missie/0080065001544794098?short
[6] Zie ook www.integralcity.com
[7] Zie ook New Democracy www.netdem.nl en www.dezwijger.nl

 

Leida Schuringa

Leida Schuringa schrijft voor Pioniers Magazine. Zij is bestuurslid van het Center for Human Emergence dat - evenals het gelieerde bedrijf Synnervate – werkt op basis van het Integrale model van Ken Wilber en Spiral Dynamics Integral (SDi) (zie www.spiraldynamicsintegral.nl). Leida is auteur van verschillende boeken o.a. Omgaan met diversiteit; Projectmatig werken voor de non-profit sector en Community Empowerment in a developing country. Haar ervaring ligt in de non-profit sector en ontwikkelingssamenwerking. Op dit moment is zij met name actief in Tsjechië en Malawi. Leida is socioloog, gecertificeerd (leer)supervisor, integral coach (ICC), trainer en adviseur. Zij is geïnteresseerd in de toepassing van SDi op maatschappelijke vraagstukken. Haar specifieke expertise ligt vooral op het terrein van community empowerment en haar passie is een bijdrage te leveren aan samenwerking tussen mensen met allerlei verschillende achtergronden.