Artikelen

Plastic ‘Fantastic’

We worden overspoeld met kunststoffen en het lijkt wel of het steeds meer wordt. In dit artikel neem ik je mee naar de wonderlijke wereld van plastic, of de andere benaming: kunststof. Dit laatste woord dekt eigenlijk de lading het best, het zijn immers kunstmatig gefabriceerde stoffen. De uitvinding van het eerste kunststof werd gedaan door de in Amerika wonende Belg Leon Baekeland die in 1908 bakeliet uitvond. Tot aan de jaren ‘50 zijn hier vele voorwerpen mee vervaardigd. Vrij snel daarna kwam nylon als materiaal op de markt. Na 1945 ging het hard met de ontwikkeling van kunststoffen zoals we die nu kennen.

De ontwikkelingen en de populariteit van kunststoffen loopt synchroon met de vondst van steeds meer aardolie, dat de basis vormt in de productie. Door een kraakproces worden grote ketens van moleculen gebroken in kleinere, waardoor propeen en etheen ontstaan: de bouwstoffen om polymeer strengen te maken die uiteindelijk een kunststof opleveren. Deze nieuwe materialen hebben verschillende eigenschappen: ze zijn lichtgewicht, sterk, slijtvast, vormbaar, elektrisch isolerend en in elke kleur leverbaar. De combinatie van de grondstof, de prijs en de oneindige mogelijkheden heeft ervoor gezorgd dat we in een kort tijdsbestek van 70 jaar overspoeld zijn met kunststoffen.

Waardeloos en weinig duurzaam

Kunststoffen zijn zo goedkoop te produceren dat ze steeds meer als een waardeloos materiaal worden gezien. Je ziet dat kunststoffen veel worden ingezet in producten die niets mogen kosten, zoals bijvoorbeeld speelgoed, draagtassen, prularia en gebruiksvoorwerpen.

Een materiaal dat we na een zeer korte levenscyclus weer weg gooien dus. Deze manier van denken doet het materiaal geen recht omdat de levensduur wel honderdvoudig kan zijn. Kunststoffen zijn ook niet per definitie slecht, mits ze goed te recyclen zijn in een gesloten keten.

“Denk nou niet dat je de macht niet hebt om het verschil te maken. Ik herinner me nog goed hoe Joep van ‘t Hek in zijn eentje een heel biermerk om zeep hielp.”

Daarnaast hebben ze eigenschappen die met geen enkel ander materiaal te vergelijken zijn en worden ze gebruikt voor zaken die niet op een andere manier te realiseren zijn. Helaas zijn we op een punt aangekomen dat de huidige olieprijzen zo laag zijn dat het goedkoper is om nieuwe plastics te maken dan om ze te recyclen. Er ontstaat nu een overschot aan ingezameld plastic dat verbrand dreigt te worden in plaats van gerecycled.

De kracht van het materiaal is tegelijkertijd de valkuil. Het heeft een bijna eindeloze levensduur waardoor het zeer langzaam vergaat in de natuur. Bij dit afbraakproces komen kleine deeltjes in het ecosysteem waardoor we het land en zeeën vervuilen. Die deeltjes komen in de voedselketen terecht en veroorzaken zo grote schade aan planten, dieren en mensen. Een ander punt is dat aardolie in 2020 het maximum bereikt waarin de vraag naar olie groter is dan de productie. Daarnaast is olie een fossiele brandstof die bij verbranding de opgeslagen CO2 weer vrijgeeft, met alle milieuschade van dien. Het grote probleem met het recyclen van kunststoffen is dat fabrikanten bepaalde specifieke eigenschappen voor verschillende kunststofproducten wensen.

“Wat veel mensen niet weten is dat er in veel scrubs, tandpasta’s en andere verzorgingsproducten eveneens plastic deeltjes zitten. Deze plastic deeltjes worden aan het product toegevoegd en vervullen een schuurfunctie om dode huidcellen te verwijderen. Scrubs, peelings, douchegels en zelfs sommige tandpasta’s bevatten plastic deeltjes.”

Er zijn dus duizenden verschillende samenstellingen in deze plastics, die allemaal vragen om een eigen recycle stroom. Het zou al zo veel schelen als we het aantal verschillende soorten kunstsof kunnen beperken, waardoor werkelijke recycling mogelijk wordt. Veel kunststoffen worden vooralsnog bij elkaar gemengd tot de bekende zwarte berm paaltjes of parkbanken. Dit is geen duurzame oplossing, omdat ze uiteindelijk toch weer de verbrandingsoven in gaan.

Eigen gedrag

Een simpel voorbeeld van hoe je met je keuze als consument het verschil kan maken, is het volgende. We kopen in ons leven vele aardappelschilmesjes die behalve spotgoedkoop ook binnen de kortste keren te bot zijn en dus in de vuilnisbak belanden. Mijn grootvader schilde altijd de aardappelen met een Molenmesje van Robert Herder uit Solingen: carbonstaal met een houten handvat en het bleef ongelofelijk scherp door de jaren heen. Een klein stukje gereedschap met een verhaal, met liefde en met de hand gemaakt en het gaat een leven lang mee voor twaalf euro. Misschien is het een gek voorbeeld, maar het gaat om de gedachte erachter. Wat veel mensen niet weten is dat er in veel scrubs, tandpasta’s en andere verzorgingsproducten eveneens plastic deeltjes zitten. Deze plastic deeltjes worden aan het product toegevoegd en vervullen een schuurfunctie om dode huidcellen te verwijderen. Scrubs, peelings, douchegels en zelfs sommige tandpasta’s bevatten plastic deeltjes. Kijk maar eens op de verpakking of er Polyethyleen (PE), Polypropyleen (PP) of Polyethyleen terephtalaat (PET) in zit: allemaal plastics! We kunnen op alle vlakken keuzes maken die kleine steentjes bijdragen aan het tegengaan van de verspilling van materialen en het behoud van het ecologisch evenwicht van de aarde. Denk nou niet dat je de macht niet hebt om het verschil te maken. Ik herinner me nog goed hoe Joep van ‘t Hek in zijn eentje een heel biermerk om zeep hielp.

Biokunststoffen als alternatief

Omdat op aardolie gebaseerde kunststoffen een factor 2 tot 3 goedkoper zijn dan biokunststoffen, wordt de ontwikkeling hierin enorm geremd. De noodzaak is er eenvoudigweg niet.

“Tel even het aantal plastic flesje en verpakkingen in je keukenkastje, bij je wasmachine, in het toilet en in de badkamer: ik kwam zelf op 48 stuks, gemaakt om weg te gooien.”

Het verschil tussen op aardolie gebaseerde kunststoffen en biokunststoffen is helemaal niet zo groot. Alle kunststoffen zijn op koolstof gebaseerd en daarbij maakt het niet uit wat de oorsprong is. We zijn intussen in staat om plantenmassa, van bijvoorbeeld reststromen van landbouwgewassen of berm maaisel, zodanig te bewerken dat we hier biokunststoffen van kunnen maken. Ook is het nu al mogelijk om van rioolslib plastics te maken. Het grote voordeel van deze kunststoffen is dat bij verbranding de eigen opgenomen CO2 weer vrijkomt en zo het natuurlijk evenwicht blijft bestaan. Natuurlijk is het beter om verbranding te voorkomen en dat kan met de ontwikkeling van afbreekbare kunststoffen. Daar kleven echter grote nadelen aan.

Biologisch afbreekbare kunststoffen breken alleen af in bepaalde omstandigheden bij een specifieke temperatuur, vochtigheid en bij de aanwezigheid van bepaalde micro-organismen. Als dit niet op de juiste manier gaat, kunnen ze zelfs slechter voor het milieu zijn dan de gebruikelijke kunststoffen. Dit komt doordat biologisch afbreekbare kunststoffen gestort worden en bacteriën tijdens het afbraakproces methaan produceren, wat een nog sterker broeikasgas is dan CO2.

Remmende voorsprong

Een aantal jaren geleden waren biokunststoffen een hot topic in onderzoeken en wetenschappelijke studies. Er verschenen veelbelovende artikelen en de toekomst zou er op korte termijn weleens heel anders uit kunnen zien. Gemeente en provincie en overheid gaven miljoenen subsidie om toepassingsgebieden verder te onderzoeken. Als vormgever met een groen hart werd ik gegrepen door deze bioplastic golf en heb in een periode van drie jaar gewerkt aan Climop. Een serie meegroeiende schoolmeubelen vervaardigd van slechts twee materialen: aluminium en biokunststof van reststromen uit landbouwgewassen, die beiden in een gesloten keten te recyclen zijn. Een prachtig project waarin het zoeken naar de juiste kunststoffen me langs nationale en internationale wetenschappers en onderzoekers heeft geleid. Met als eindresultaat een schoolmeubel set die aan alle Nen-normen voldoet, die de beste ergonomische zithouding aan scholieren biedt, onderdeel is van het duurzame inkoopbeleid van gemeentes en die past in het duurzame scholenprogramma. Helaas is de werkelijkheid weerbarstig.

Climop wijkt in concept af van het huidige schoolmeubilair en bestaat daarnaast ook nog uit biokunststof, een materiaal waar niemand ervaring mee heeft. De kostprijs viel een derde hoger uit dan standaard. Dit alles bij elkaar maakte de keuze voor scholen te moeilijk. Onbekend maakt onbemind. We hebben vooraf een enquête onder 100 scholen gehouden, waarbij meer dan 80% positief reageerde op het concept. In de praktijk draait het toch om geld en niet om duurzame principes.

Conclusie

Er zijn verschillende onderzoekers en wetenschappers elke dag keihard aan het werk om biokunststoffen een plek te geven of om nieuwe toepassingsgebieden te ontdekken. De noodzaak is niet alleen door het milieu gedreven, maar door het schaarser worden van aardolie. We kunnen ook concluderen dat de huidige prijs van aardolie een remmende werking heeft. Zolang de vervuiler nog steeds niet alle milieuschade incalculeert in de kostprijs van een product, zullen duurzame alternatieven het moeilijk hebben. Pas als overheden producerende bedrijven de milieukosten in rekening gaan brengen, zal daar de omslag plaats vinden. Aan de andere kant kunnen overheden duurzame initiatieven zoals Climop financieel aantrekkelijker maken voor scholen door de BTW te verlagen naar 6% of door deze zelfs volledig af te schaffen.

We zouden ook ons waardeoordeel over kunststof kunnen bijstellen en het meer waarderen als een veelzijdig materiaal met een praktisch oneindige houdbaarheid.

Als consument heb je de mogelijkheid om voor kwalitatieve producten van kunststof of biokunststof of voor het houten, duurzame mesje te kiezen. Jouw gedrag bepaalt de markt.

Tel even het aantal plastic flesje en verpakkingen in je keukenkastje, bij je wasmachine, in het toilet en in de badkamer: ik kwam zelf op 48 stuks, gemaakt om weg te gooien. Daarin heb ik dus ook nog wat te verbeteren zie ik.

Bronvermelding

http://wsvkunststoffen.nl/kunststoffen/introductie-mbt-kunststoffen/

http://www.polyplasticum.nl/historie-kunststof/

https://www.kidv.nl/5819/factcheck-plastic-recycling-in-nederland-deft.pdf

https://www.nemokennislink.nl/publicaties/een-einde-aan-olie

http://kritischemassa.nl/over-consumeren/116-tips/1869-koop-geen-tandpasta-of-scrubs-met-microplastics.html

https://www.robertherdermessen.nl/schilmessen-beukenhout-c-31.html#content

Steven Krol

Steven Krol schreef enige tijd voor Pioniers Magazine. Hij werkt als interieurarchitect, vormgever en frisdenker vanuit zijn bedrijf ‘Zinniger Vormgeving’. De naam ‘Zinniger’ is een samenvoeging van ‘eigenzinnig’ en ‘zinvoller’. Dit zijn twee componenten die voor hem aanwezig moeten zijn in zijn werk en waarde toevoegen. Steven ontwerpt totaalconcepten en producten voor uiteenlopende opdrachtgevers. Meestal zijn dit opdrachtgevers die met hun producten of diensten van waarde willen zijn in de maatschappij en/ of duurzaamheid op de agenda hebben staan. Biobased economie, circulaire economie, healing environment, holistische visie en materiaal innovaties zijn sterke thema’s in het werk van Steven. Daarnaast is hij ontwerper en eigenaar van ‘Climop’. Dit is een eigentijds, verstelbaar schoolmeubel van duurzaam biokunststof dat speciaal ontworpen is voor het basis- en voortgezet onderwijs: een stoel en een tafeltje die een hele schoolcarrière mee kunnen. info: www.climop.nl

Geef een reactie