Artikelen

Leiderschap en verantwoordelijkheid: belangrijke vriendjes!

De vergadering start. Iedereen zit, de koffie pruttelt en het theewater staat net op. Op enig moment kijken ze allemaal naar de enige vrouw in het gezelschap, de vraag: “Ga jij de koffie en thee halen?” impliciet verscholen in hun blikken en houding.

Leiderschap gaat over persoonlijk leiderschap, over je niet groter of kleiner maken dan je bent en over verantwoordelijkheid nemen. Het gaat over het innemen van de plek die past bij jou en de rol die je toebedeeld hebt gekregen binnen en door het collectief waar je deel vanuit maakt. Het gaat over elke plek kunnen waarderen, hoe klein of groot ook. Hoe groter de bandbreedte en het perspectief van ditzelfde collectief, hoe belangrijker het fenomeen van verantwoordelijkheid lijkt te zijn. Dit is echter altijd van belang, want een gebrek aan verantwoordelijkheid en daarmee aan leiderschap komt overal voor: in de private, publieke en de persoonlijke sfeer.

De professor en het tentamen

In mijn e-book Leiderschap in Projectmanagement staat een anekdote uit een mailtje dat ik in de jaren ’90 ontving: het verhaal van de professor die zijn studenten een examen afnam. Bij de laatste vraag aangekomen, schrokken ze zich een hoedje omdat deze voor vijftig procent zou meetellen. De vraag luidde: “Wat is de naam van de schoonmaakster die hier iedere dag schoonmaakt?” Niemand van de studenten wist het antwoord. De moraal van het verhaal is dat iedereen even belangrijk is. Waarachtig leiderschap betekent aandacht hebben voor het gehele systeem en voor alle deelnemers aan het systeem en elke plek in gelijke mate waarderen. Dit kan alleen wanneer je jezelf niet groter of kleiner maakt dan wie je bent.

“We maken onszelf groter wanneer we meer ruimte innemen dan nodig en dit komt in vele gedaantes.”

Je plek innemen

Hoe vaak heb jij op een kantoor gezeten, een schoonmaakster/maker aan het werk gezien en kennis gemaakt? Binnen mijn rol als internationaal projectmanager heb ik vele kantoren in vele landen van binnen gezien. Schoonmakers waren er meestal ook. Ik stapte altijd op hen af en schudde hun hand. De reacties varieerden van schrik, schroom en verlegenheid tot blijdschap, vreugde en een geanimeerd gesprek. Zonder hen zou mijn werkplek er niet uitzien. Zonder het kantoor waar wij ons werk deden, zouden zij geen baan hebben. Leiderschap is elke plek en elke persoon in het systeem in gelijke mate waarderen.

We maken onszelf groter wanneer we meer ruimte innemen dan nodig en dit komt in vele gedaantes. We kennen allemaal het graaigedrag en een groter stuk van de financiële cake opeisen dan gepast, de monologen van ‘leiders’ met aan het einde de vraag: “Iemand nog iets toe te voegen?” en de beslissingen die genomen worden zonder enige vorm van inmenging van betrokken stakeholders.

Hetzelfde geldt voor onszelf kleiner maken en minder ruimte innemen dan waar we recht op hebben. De enige vrouw in bovengenoemd gezelschap van gelijkwaardige mensen en met gelijke rollen had op kunnen staan en de koffie en thee kunnen gaan halen. Ze deed het niet, benoemde wat er gebeurde en nam haar plek in: een plek te midden van gelijken. Uiteindelijk ging een van de mannen koffie en thee halen, weliswaar na enig gelach en gemopper.

“Kan ik vanaf de plek die ik in dit systeem inneem, antwoord geven op datgene wat ditzelfde systeem van mij verlangt? Word er van mij gevraagd om mijn verantwoordelijkheid te nemen, aan anderen te geven of juist te delen? Is het vandaag anders dan gisteren?”

Verantwoordelijkheid

Verantwoordelijkheid speelt een cruciale rol in het fenomeen leiderschap. Ik gebruik veelvuldig de Engelse term ‘responsibility’ die ik opknip en omdraai naar ‘your ability to respond’. Met deze omdraaiing die in het Engels zo mooi kan, geef ik niet alleen uiting aan wat het begrip verantwoordelijkheid voor mij betekent, maar ook aan hoe gevarieerd dit is. We kunnen het nemen en dragen, geven en delen en wel of niet oppakken.

Vragen die spelen in situaties waar mensen in welke vorm dan ook samenkomen, zijn: Kan ik vanaf de plek die ik in dit systeem inneem, antwoord geven op datgene wat ditzelfde systeem van mij verlangt? Word er van mij gevraagd om mijn verantwoordelijkheid te nemen, aan anderen te geven of juist te delen? Is het vandaag anders dan gisteren?

Vriendjes of niet?

Persoonlijk leiderschap betekent contact maken met het systeem waar je in zit, weten wat er van je gevraagd wordt, en je verbinden met de andere rollen binnen het systeem. De handschoen van verantwoordelijkheid oppakken, betekent dat je niet alleen weet wat er gevraagd wordt, maar ook in staat bent om hiernaar te handelen, ook als dat handelen betekent: niets te doen.

De diversiteit aan rollen die we binnen systemen kennen, brengt een gevarieerd palet mee aan aspecten zoals zichtbaarheid, beloning, waardering, aandacht, spreektijd, verzorging, ruimte en meer. Ben je de Voorzitter, CEO of Directeur of de schoonmaker in de avonduren? Dit maakt nogal wat uit voor hoe systemen met je omgaan.

Waar leiderschap en verantwoordelijkheid vriendjes zijn, krijgen alle rollen, alle plekken en alle personen binnen een collectief de aandacht, ruimte en waardering die ze verdienen. Een bedrijf als Semco van Ricardo Semler experimenteert al jaren met een vorm van management die dit nastreeft, een fenomeen dat in Nederland Semco-Stijl gedoopt is. Frederic Laloux van Reinventing Organisations zegt: “Maak organisaties als de natuur, daar is ook niemand de baas.”

Het kan: leiderschap, verantwoordelijkheid, ruimte voor iedereen en functionerende systemen.

Mijn advies? Wees jezelf. Elke dag opnieuw, in elke situatie en in elk systeem heb je de kans om te kiezen welk antwoord je geeft aan wat het systeem van je vraagt. ‘Your ability to respond’ kun je altijd en overal toepassen.

Als je merkt dat je geen antwoord hebt, weet of kunt geven, betekent persoonlijk leiderschap dat je dit neemt zoals het is. Soms betekent het werken aan jezelf om vaardigheden te ontwikkelen zodat je wel antwoord kunt geven. Soms betekent het aankaarten wat je waarneemt en de impact hiervan op je vermogen antwoord te geven. Soms betekent het een systeem verlaten als er voor jouw geen plek blijkt te zijn waarbinnen jij jezelf kunt zijn.

“Er zijn geen fouten, alleen variaties” leerde ik lang geleden al van dansmeester Jan Pieter van Lieshout, een meester in persoonlijk leiderschap.

Wees je eigen variatie!

Madeleine Boerma

Madeleine Boerma (1966) is auteur voor Pioniers Magazine en schrijft over ondernemen, duurzaamheid en persoonlijk leiderschap. Als ondernemer combineert ze werken als internationaal projectmanager onder eigen naam, met het begeleiden van ondernemer-kostwinners via Het zakelijke hart. Ze is tevens auteur van het gelijknamig boek Het zakelijke hart. In haar vrije tijd is ze voorzitter van een lokale energiecoöperatie en wordt ze opgeleid in bushcraft: leren leven in en met de natuur.

Geef een reactie