Artikelen

Formeren voorbij de partijpolitiek

De eerste poging tot het vormen van een kabinet bestaande uit VVD, CDA, D’66 en Groen Links is mislukt. Het was een interessant proces. Zo op het eerste gezicht ging het erom de ‘rechtse’ en ‘linkse’ politiek bijeen te brengen. Formateur Edith Schippers heeft echter terecht ingezet op een veel bredere uitdaging door eerst de situatie waarin Nederland verkeert goed met elkaar te onderzoeken om vervolgens vanuit een gedeelde analyse naar oplossingen te zoeken. Zoals een groot drinkwaterbedrijf het omschrijft: “Klimaatverandering is niet rechts of links, het gaat ons allemaal aan. Want een schone bodem en een stabiel klimaat zijn nodig voor de toekomst van duurzaam drinkwater.” Blijkbaar is het nog best lastig om vanuit dat bredere – de partijpolitiek overstijgende – perspectief tot een gezamenlijk programma te komen. In dit artikel beschrijf ik hoe je nieuwe mogelijkheden kunt creëren door anders te kijken.

Niet links, niet rechts, maar wat dan wel?

De verkiezingen in de VS, Frankrijk en Nederland hadden, ondanks de verschillen in politieke systemen en de historie, iets gemeen. Er is zichtbaar geworden dat er een kloof bestaat tussen verschillende bevolkingsgroepen die veelal aangeduid worden met de ‘elite’ versus ‘het gewone volk’. Deze kloof is niet nieuw, maar is de afgelopen decennia wel groter geworden. De scheidslijn doorbreekt de traditionele verdeling tussen links en rechts van het politieke spectrum. Ook blijkt uit onderzoek naar de afkomst van de stemmers in de VS dat diversiteitskenmerken als gender, etnische afkomst, opleidingsniveau, hoogte van het inkomen of afkomstig van stad/platteland wel een rol spelen, maar geen afdoende verklaring bieden voor de huidige aantrekkingskracht van het populisme. Wat is er dan aan de hand?

Er is zichtbaar geworden dat er een kloof bestaat tussen verschillende bevolkingsgroepen die veelal aangeduid worden met de ‘elite’ versus ‘het gewone volk’. Deze kloof is niet nieuw, maar is de afgelopen decennia wel groter geworden.

Om te begrijpen waar de scheidslijn eigenlijk loopt, heb je een andere bril nodig, zoals de Spiral Dynamics* – lens. Als we met die bril kijken, zien we een tweedeling in de samenleving tussen mensen die zich goed kunnen redden in de (post-) moderne samenleving en mensen die vanuit een meer traditioneel perspectief leven en naar de wereld kijken. Deze kloof tussen meer traditionele codes en (post)moderne waarden verklaart voor een belangrijk deel het stemgedrag en gaat dwars door alle andere diversiteitskenmerken heen. Juist dit verschil in waardesystemen/wereldbeelden is de essentiële scheidslijn waar we mee te maken hebben.

Erkenning dagelijkse zorgen

Tot nu toe is er nog weinig nieuwe politiek bedreven op deze groeiende tweedeling in de samenleving. Het huidige neoliberale beleid, gebaseerd op het principe van zelfredzaamheid, is in het voordeel van de groep die de wegen kent om het goed voor zichzelf te regelen, ook in de zorg. Het pakt slecht uit voor de groep die de informatie en steun mist die zij nodig heeft om een volledige plek in de samenleving te veroveren. Het beleid heeft zich te gemakkelijk teruggetrokken van de democratische verplichting om dienstbaar te zijn voor alle bevolkingsgroepen, zeker voor hen die het moeilijk hebben vanwege werkloosheid, armoede en andere problemen.

Frustratie en angst kunnen leiden tot woede, ongenoegen, zondebokgedrag, terugtrekken in de eigen cocon, veroordelen wat anders is. Ook middengroepen in de samenleving kunnen uit angst voor de toekomst terugvallen in een meer gesloten denksysteem, wat zich o.a. vertaalt in weerstand tegen ímmigranten. Wat ontbreekt is de expliciet verwoorde erkenning van de dagelijkse zorgen van grote groepen bewoners en juist dat maakt hen gevoelig voor populisten die handig inspelen op deze emoties.

“Wat we nodig hebben, is een kabinet dat in staat is om beleid te maken dat burgers met verschillende wereldbeelden aanspreekt en weer met elkaar kan verbinden.”

Wilders is de tweede partij van Nederland geworden omdat hij simpele statements gebruikt, daarmee suggererend dat de oplossingen voor de problemen van de mensen eenvoudig zijn. Voor veel mensen is de complexiteit van de huidige wereld een bottleneck. Toch kan alleen inzicht in die complexiteit echte antwoorden voor hun problemen opleveren.

Een overstijgend perspectief

De formatiepoging kende drie ingewikkelde dossiers: inkomensverdeling, klimaat en migratie. Het leek erop dat de partijen nader tot elkaar kwamen op het serieus nemen van klimaatverandering. Vervolgens bleek migratie het breekpunt te zijn. Rob Wijnberg schreef in een recente column in de Correspondent hoe vreemd dit is als je vanuit een breed perspectief kijkt. Dan kun je namelijk zien dat het klimaatvraagstuk en migratie alles met elkaar te maken hebben. De (militaire) inmenging van het westen in het Midden-Oosten heeft alles te maken met het willen hebben en houden van macht over oliebronnen. Deze oorlogen hebben geleid tot grote aantallen vluchtelingen. De transitie naar andere energiebronnen dan olie is dus niet alleen goed voor het milieu, maar vermindert ook de noodzaak voor militair ingrijpen om de westerse welvaart veilig te stellen. Verder zien we een toename van het aantal klimaatvluchtelingen: extremere weersomstandigheden dwingen mensen om andere woongebieden op te zoeken. Werken aan klimaatsverbetering betekent dus meteen dat je impact hebt op de noodzaak om te migreren. Op zo’n manier naar de wereld kijken en de onderlinge verstrengeling van vraagstukken kunnen zien, vereist een heldere geest en een  open bewustzijn.

Hoe het anders kan

Een inspirerend regeringsbeleid zal enerzijds gebaseerd moeten zijn op zo’n breed overstijgend perspectief en anderzijds op concrete dicht-bij-huis oplossingen. Wat we nodig hebben, is een kabinet dat in staat is om beleid te maken dat burgers met verschillende wereldbeelden aanspreekt en weer met elkaar kan verbinden. Luisteren naar de verschillende perspectieven levert belangrijke informatie op voor het formuleren van een toekomstvisie op onze samenleving. Het is tijd om schijnbare tegenstellingen te overbruggen en gezamenlijk te zoeken naar werkbare plannen waarin de problemen van ‘gewone mensen’ duidelijk gekoppeld worden aan oplossingen voor de ‘grote problemen’ waar we mee te maken hebben. Dat kan namelijk heel goed. Herman Wijffels schetste bijvoorbeeld onlangs in een lezing hoe het streven naar duurzaamheid kan leiden tot uitvoeringsplannen om lokaal energie op te wekken en zo tot nieuwe werkgelegenheid leidt (zie https://synnervate.nl/spiraling-up-spiraling-down-che-salon-herman-wijffels/). Ook in Texas hebben ze dat ontdekt! Het tekort in de zorg wordt in Katwijk en Amsterdam opgelost door nieuwkomers in te schakelen. De tweedehandswinkel Re-Sell levert enerzijds goedkope gebruiksgoederen en betekenisvol vrijwilligerswerk en investeert anderzijds de winst in sociale projecten in Nederland en in ontwikkelingslanden.

Vooruitgang en ontwikkeling is alleen maar mogelijk als we alle mensen meenemen en een inclusieve samenleving bouwen. Om alle burgers te bereiken, is het belangrijk dat politici en beleidsmakers hun wijsheid vertalen in de taal van de verschillende wereldbeelden en niet alleen hun eigen concepten herhalen. Alle burgers moeten zich gehoord en erkend weten. De vraag is dus: hoe kun je duidelijk maken dat ‘Verweggistan’ eigenlijk heel dichtbij is en hoe kun je dat zichtbaar maken in concrete beleidsmaatregelen waar juist het meer traditioneel denkende deel van de bevolking voordeel bij heeft (zoals veel betaalbare woningen bouwen, goede thuiszorg, investeren in het (basis)onderwijs, creëren van buurt-ontmoetingsplekken). Daarin zit de mogelijkheid om gezamenlijk tot nieuwe oplossingen te komen voor de maatschappelijke problemen die er zijn. Dat zou een mooie uitdaging zijn voor de kabinetsformatie.

 

*Met Spiral Dynamics kijken we naar de verschillende waardesystemen die mensen gebruiken om hun handelen in de samenleving te motiveren. Waarom doen mensen zoals ze doen? Wat zijn hun drijfveren? Wat is de motivatie achter hun stemgedrag? Waardesystemen geven aan wat de diepe en onderliggende codes zijn in het menselijk gedrag. Zie www.spiraldynamicsintegral.nl

Leida Schuringa

Leida Schuringa schrijft voor Pioniers Magazine. Zij werkt als partner bij CHE-Synnervate en is auteur van verschillende boeken o.a. Omgaan met diversiteit; Projectmatig werken voor de non-profit sector en Community Empowerment in a developing country. Haar ervaring ligt in de non-profit sector en ontwikkelingssamenwerking. Op dit moment is zij met name actief in Tsjechië en Malawi. Leida is socioloog, gecertificeerd (leer)supervisor, integral coach (ICC), trainer en adviseur. Zij specialiseerde zich in Spiral Dynamics integral (www.spiraldynamicsintegral.nl) en is geïnteresseerd in de toepassing ervan op maatschappelijke vraagstukken. Haar specifieke expertise ligt vooral op het terrein van community empowerment en haar passie is een bijdrage te leveren aan samenwerking tussen mensen met allerlei verschillende achtergronden.

Geef een reactie